تبریز: نکته

دارالعلم‌ها با دانشجویان و دانش‌ آموزانش شکوه و رونقی خاص داشت. استادان از کتاب‌های فراهم آمده در دو کتابخانه مذکور برای تحقیق و تدریس به دانشجویان بهره می‌جُستند و استادیاران در کار تدریس به دانش‌ آموزان سطوح پایین‌تر می‌کوشیدند. چرا که هر جا زبانی و لهجه‌ای هست، شعر هم بدان زبان و بدان لهجه سروده می‌شود. جامی مثنوی معروف سلامان و ابسال خ. ر. ب. نام او ساخت و چند قصیده در ستایش وی سرود. شاهنامه دروغ و نیزنگ، و فردوسی دروغ‌گو به شمار آمد. این جریان که ملازم توجه به خلافت بغداد، گرایش به زبان عربی و تظاهرات دینی و در یک کلام ملازم عرب‌گرایی بود، با روی کار آمدن دولت ترکان سلجوقی (۴۲۹-۵۵۲ق/ ۱۰۳۸- ۱۱۵۷م) شدت گرفت و بازار ایران‌گرایی و شعوبیگری، به کلی کاسد شد. گر چه این منظومه‌ها در برابر شاهنامه پدید آمده‌اند، اما تأثیر شاهنامه در ظهور آن‌ها قابل انکار نیست. شعر و ادب سده ۱۰ق به جریان‌های واسط، یعنی به شیوه بابافغانی (همین مقاله) و پیروان وی که گونه‌ای استمرار سبک عراقی است و نیز به جریان موسوم به مکتب وقوع و مکتب واسوخت تعلق دارد. ۲. بدیهی است که به دنبال اقدام رفعت و یاران وی، مناقشات دامنه‌داری بین سنت‌گرایان و تجدد طلبان درگرفت. چنان‌که کمتر از ۲۰ سال داشت که کتاب قلائد الادب فی شرح اطواق الذهب او را در مصر جزو کتب درسی قرار دادند و ادیبان ساحل نیل بر کتاب ثورة‌ الهند وی دیباچه‌ها نوشتند. وی از جمله نخستین مترجمان آثار غربی، به ویژه آثار فرانسوی، و نیز آثار عربی و ترکی بود. حسن تقی‌زاده (۱۲۵۷- ۱۳۴۸ش)؛ را نیز افزود؛ بزرگانی که هر یک در اعتلای زبان و ادب فارسی کوشش‌ها داشتند و خون دل‌ها خوردند؛ داستان‌نویسی، نمایشنامه‌نویسی، روزنامه‌نگاری و... . منبع: لباب الالباب، ج۲، ص۶، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۹۰۱م · مجالس النفائس، ج۱، ص۳۳۶، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۲۳ش · صورة‌ الارض، ج۱، ص۸۴، ترجمه جعفر شعار، تهران، ۱۳۴۵ش · مثنوی معنوی، ج۶، ص۳۱۰۶-۳۱۱۶، به کوشش نیکلسن، تهران، ۱۳۶۳ش · نفثة ‌المصدور، ج۱، ص۹۴، به کوشش امیرحسین یزدگردی، تهران، ۱۳۷۰ش · ج۱، ص۲۰۱، Dordrecht، ۱۹۶۸ · ج۱، ص۹، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۶۳ش · لباب الالباب، ج۲، ص۲۱۴، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۹۰۱م · ج۱، ص۴۰۱ بیت ۱۷، به کوشش محمد نخجوانی، تهران، ۱۳۶۲ش · چهار مقاله، ج۱، ص۵۸-۶۰، به کوشش محمد قزوینی و محمدمعین، تهران، ۱۳۳۳ش · چهار مقاله، ج۱، ص۷۵، به کوشش محمد قزوینی و محمدمعین، تهران، ۱۳۳۳ش · ج۱، ص۳۵۱ بیت ۱۳، به کوشش محمد نخجوانی، تهران، ۱۳۶۲ش · سخن و سخنوران، ج۱، ص۴۹۲ ‌، تهران، ۱۳۶۹ش · تهران، ۱۳۶۲ش · شهریاران گمنام، ج۱، ص۱۴۸، تهران، ۱۳۳۵ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۲، ص۴۴، تهران، ۱۳۷۸ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۵، ص۴۲۹، تهران، ۱۳۷۸ش · سبک خراسانی در شعر فارسی، ج۱، ص۵۵۹، تهران، ۱۳۴۵ش · سبک‌شناسی شعر، ج۱، ص۱۹۲، تهران، ۱۳۷۴ش · سبک‌شناسی شعر، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۷۴ش · سرزمین‌های خلافت شرقی، ج۱، ص۱۷۳، ترجمه محمود عرفان، تهران، ۱۳۶۴ش · روضه اطهار، ج۱، ص۱۸۴، به کوشش عزیز دولت آبادی، تهران، ۱۳۷۱ش · وقف‌نامه ربع رشیدی، ج۱، ص۱۳۰، به کوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۶ش · پیشگفتار، ص۴، عرفان اصیل، سفینه تبریز، تهران، ۱۳۸۱ش · ج۱، ص۵۹۳-۶۱۲، تهران، ۱۳۸۱ش · ج۱، ص۴۸۹-۵۰۴، تهران، ۱۳۸۱ش · مقدمه بر سفینه تبریز، ج۱، ص۶، تهران، ۱۳۸۱ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۳، ص۷۱۵، تهران، ۱۳۷۸ش · ج۱، ص۵۳ غزل ۱۹۶ بیت ۹، به کوشش رشید عیوضی، تبریز، ۱۳۵۱ش · تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، ج۱، ص۱۷۶-۱۷۷، تهران، ۱۳۶۳ش · مجمع‌الفصحا، ج۱، ص۵۹، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ۱۳۳۱ش · دیوان، ج۱، ص۶۶- ۲۱۸، غزل۱۹۹، به کوشش ابوطالب میرعابدینی، تهران، ۱۳۵۸ش · پیشگفتار، ج۱، ص۲۵، عرفان اصیل، سفینه تبریز، تهران، ۱۳۸۱ش · مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن‌راز، ج۱، ص۱۰۱، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی، تهران، ۱۳۷۱ش · ‌مقدمه بر دیوان شمس مغربی (هم‌ ‌)، ج۱، ص۶ · جستارهایی درباره زبان مردم آذربایگان، ج۱، ص۸۸، با مقدمه محمد امین ریاحی، تهران، ۱۳۷۹ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۳، ص۱۰۲۷، تهران، ۱۳۷۸ش · تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، ج۲، ص۲۹۱-۲۹۲، تهران، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۶۵۵-۶۶۰، تاریخ ایران، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۶۲ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۴، ص۱۳۳-۱۳۴، تهران، ۱۳۷۸ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۴، ص۱۳۶، تهران، ۱۳۷۸ش · تحفه سامی، ج۱، ص۱۸، به کوشش وحید دستگردی، تهران، ۱۳۱۴ش · سبک‌شناسی شعر، ج۱، ص۹۸، تهران، ۱۳۷۴ش · دیوان، ج۱، ص۲۶۸- ۲۶۹، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۱۸ش · سبک‌شناسی، ج۲، ص۶۵، تهران، ۱۳۷۷ش · ج۱۳، ص۵۴۷۵، پاییزی نسوی · حماسه‌سرایی در ایران، فصل سوم، تهران، ۱۳۵۲ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۳، ص۳۲۳-۳۲۶، تهران، ۱۳۷۸ش · ذبیح‌الله، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، ۱۳۵۲ش · سبک‌شناسی شعر، ج۱، ص۲۸۴، تهران، ۱۳۷۴ش · مکتب وقوع، ج۱، ص۵- ۷، تهران، ۱۳۷۴ش · سبک‌شناسی شعر، ج۱، ص۲۷۰-۲۷۱، تهران، ۱۳۷۴ش · آتشکده، ج۱، ص۱۳۳-۱۳۴، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ۱۳۳۴ش · دیوان، با مقدمه امیری فیروزکوهی، تهران، ۱۳۴۵ش · ج۱۱، ص۴۳۴۷، بازگشت ادبی · تاریخ ادبیات در ایران، ج۵، ص۶۷۱-۶۷۲، تهران، ۱۳۷۸ش · قصص الخاقانی، ج۲، ص۷۳، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ۱۳۷۱ش · آتشکده، ج۱، ص۷۱-۷۲، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ۱۳۳۴ش · دیوان، ج۱، ص۳۷۵، به کوشش ابوالحسن پروین پریشان‌زاده، تهران، ۱۳۶۹ش · تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، ج۱، ص۵۱۴-۵۲۰، تهران، ۱۳۶۳ش · تذکره، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ۱۳۷۸ش · تذکره روز روشن، ج۱، ص۶۸۰، به کوشش رکن زاده آدمیت، تهران، ۱۳۴۳ش · کاروان هند، ج۲، ص۱۱۸، مشهد، ۱۳۶۹ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۵، ص۴۲۳-۴۲۵، تهران، ۱۳۷۸ش · تاریخ ادبیات در ایران، ج۵، ص۴۳۰-۴۳۱، تهران، ۱۳۷۸ش · تحفه سامی، ج۱، ص۱۸۴-۱۸۶، به کوشش وحید دستگردی، تهران، ۱۳۱۴ش · مجمع‌ الخواص، ج۱، ص۱۰۲، ترجمه عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ۱۳۳۷ش · ج۲، ص۲۵۳، به کوشش احمد جودت، استانبول، ۱۳۱۴ق · فرهنگ سخنوران، ج۲، ص۶۸۷، تهـران، ۱۳۶۸ش · فرهنگ سخنوران، ج۲، ص۸۴۱، تهـران، ۱۳۶۸ش · الذریعه إلی تصانیف الشیعة، ج۶، ص۲۸۹ · آثار العجم، ج۱، ص۵۲۹-۵۳۰، به کوشش علی دهباشی، تهران، ۱۳۶۲ش · دانشمندان آذربایجان، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۳، تهران، ۱۳۱۴ش · مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی. ج۱۳، ص۵۵۰۹، پروین اعتصامی · مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی. ج۱۴، ص۵۷۷۹، تجدد ادبی · از صبا تا نیما، ج۳، ص۴۳۲، تهران، ۱۳۵۴ش · از صبا تا نیما، ج۳، ص۴۳۶- ۴۵۸، تهران، ۱۳۵۴ش · سخنوران آذربایجان، ج۱، سی‌ و هفت، تبریز، ۱۳۵۵ش · بررسی ادبیات امروز، ج۱، ص۱۵۷، تهران، ۱۳۵۰ش · لغت‌نامه دهخدا، ذیل پروین اعتصامی · از صبا تا نیما، ج۲، ص۱۱۳، تهران، ۱۳۵۴ش · ج۹، ص۳۶۶۸، یوسف اعتصامی · ج۱۴، ص۵۷۵۴، میرزا آقا تبریزی · ج۱۵، ص۵۸۶۳، محمدعلی تربیت · اینجا طهران است، ج۱، ص۶۵، تهران، ۱۳۷۷ش · دانشمندان آذربایجان، تهران، ۱۳۱۴ش · تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، ج۱، ص۱۷۲۱، تهران، ۱۳۶۳ش · کوی سرخاب تبریز و مقبرة‌ الشعراء، ج۱، ص۴۳۵-۴۳۶، تهران، ۱۳۶۹ش