تحدید مالکیت خصوصی اشخاص در طرح های شهری

تحدید مالکیت خصوصی اشخاص در طرح های شهری طبق مادۀ ٣٨ قانون مدنی که براســا ِس قاعدۀ «الناس مسلطون علی امواِلهم»و قاعدۀ «من ْملک ارضا ملک الهواء إلی عنان السماء و القرار إلی تخوم الارض» تدوین یافته است، مالک حق هر گونه تصرفی را در ملک خود دارد و تسلط بر اعماق زمین و فضا نیز به تبعیت تســلط بر ملک برای او حاصل می شــود. اما امروزه در گذر زمان و در سایۀ پیشرفت های علمی و مقتضیات شهرنشینی، سخن گفتن از اطلاق حق مالکیت، در عمل با چالش هایی مواجه اســت. مادۀ ٣٨ ق.م مقرر کرده است: «مالکیت زمین مســتلزم مالکیت فضای محاذی آن اســت تا هر کجا بالا رود و همچنین است نسبت به زیرزمین، و بالجمله مالک، حق همه گونه تصرف در هوا و قرار زمین را دارد، مگر آنچه را که قانون استثنا کرده باشد». طبق بخش اول این ماده که براســا ِس قاعده «تسلط» و قاعده «من ملک شیئا ملک الهــواء الی عنان الســماء و القرار الی تخوم الارض» تدوین شــده، از حق مالکیت به طور مطلق ســخن گفته شده است. بنابراین کسی که مالک سطح زمین است، به تبع این مالکیت، مالک فضاهای زیرسطحی و فراسطحی زمین نیز هست، بدون اینکه محدودیتی در این خصوص داشته باشد. از سوی دیگر براسا ِس قاعدۀ تسلط، مالک زمین نسبت به ِاعمال حق مالکیت خود در «فضا و قرار» اختیار دارد و کسی نمی تواند مانع تصرفات مشروع او شود یا به حق مالکیتش تجاوز کند، زیرا که منع مالک از تصرفات مشروع یا تجاوز به حق مالکیتش، شرعًا حرام و نامشروع خواهد بود (نجفی، ١٣٧۴ق، ٢۴٣/٢۶). از آنجایی که این قول در فقه به صورت مطلق بیان شده اســت و مالکیت ظاهر زمین را شامل مالکیت اعماق باطنی زمین و فضا نیز می داند،بر طبِق این قاعده اگر افراد را مالک آسمان بالای ملک خود و اعماق زمین بدانیم، لازمه اش این است که حرکت هواپیماها و پل های منوریل و یا هر نیاز شــهری دیگر که از حریم ملک مالک باشــد، حرکت در ملک دیگران محسوب می شود و همچنین حفر تونل ها در اعماق زمین برای عبور و مرور و ساخت مترو نیز غصبی به حســاب می آید. از طرف دیگر، لازمۀ این ماده، اختیار در انجام هرگونه عملیــات در عمق و در فضای ملک خود اســت. بر همین اســاس، عمل به مادۀ ٣٨ قانون مدنی الزاماتی را می طلبد، ازجمله حق تصرف در اعماق زمین و فضا و اینکه مالک حق دارد منع از تصرف دیگران در این دو مورد داشــته باشد که این خود سبب چالش هایی در نظام اجتماعی و حقوقی می شود و پرسش هایی را درپی دارد، ازجمله اینکه: آیا مالک زمین می تواند تصرف غیر متعارف در فضا داشــته باشد و به انبوه سازی های غیرمتعارف بپردازد؟ یا متقابلا می تواند از احداث برخی بناهــا در زیرزمین(ازقبیــِل مترو) و فضا (مانند پل های هوایی ،منوریل، تاکســی هوایــی و...)، که ازســوی دولت بــرای رعایت مصالح عمومی ایجاد می شــود، جلوگیری کند؟ و آیا مالْک حق مطالبۀ بخشی از حق ترانزیت هواپیماهای عبوری از آســمان ملک خود را دارد؟ اگرچه لازمۀ اجرای مادۀ ٣٨ ق.م ســلطنت مطلق بر مال و مالکیت تبعی فضا و اعماق زمین از ســطح زمین اســت و در قانون مدنی اطلاق حق مالکیت هم شامل مال و هم شــامل منافع و متعلقات حاصل از مال می شــود، ولی از تحلیل و بررسی صورت گرفته در قواعد فقهی و دیدگاه فقیهان و نیز قوانین موضوعه این نتیجه حاصل می شود که با توجه به پیشرفت های علمی و اکتشافات جدید، در ملکیت تبعی و نیز اطلاق مالکیت خدشــه وارد می شــود. بنابراین، اطلاق مادۀ ٣٨ ق.م در بستر زمان و مکان با چالش هایی مواجه اســت، ازجمله تعارض قاعدۀ تســلط با حکم حرمت اضــرار به غیر، منافع عمومی و ثروت عمومی بودِن فضــا و نیز تعارض آن باقاعدۀ تسلط، به ویژه که امکان بهره برداری درگذشته با اکنون قابل مقایسه نیست و این امر ســبب آسیبهای زیادی به دیگران می شود. ازاین رو ضرورت دارد حق بهره برداری از زمین و فضا را به اندازۀ احتیاجات عرفی و نزدیک به سطح زمین منحصر کرد. اما بهره برداری از اعماق زمین را برای ساخت مترو و... و همچنین بهره برداری از فضا را جهت عبور هوایی از فضای سرزمین یا ساخت پلهای هوایی، منوریل، تاکسی هوایی و... در اختیار دولت و رهبر جامعۀ اسلامی قرار داد و نیازی به کسب اجازه از مالک خصوصی نخواهد بود. همچنین بنا بر ضرورت رعایت مصالح جامعه، محدود کردن تصرفات مالکان شــهری در انجام اعمال مالکانه ای که سبب ضرر و زیان به مردم یا کارکردهای دیگر شهری می شود، امری شرعی و مورد تأیید خواهد بود.مستند تقّدم حکم حرمت اضرار به غیر بر قاعدۀ تســلط نیز حکم شرع است. بنابراین بنا بر آنچه گفته شــد در اطلاق مادۀ ٣٨ ق.م خدشه وارد اســت و با لحاظ سایر مواد قانونی، ازجملــه مــادۀ ١٣٠، ١٣٢ و ١٣٣ ق.م می توان چنین نتیجه گرفت که مالکیت تبعی در فضا و قرار زمین، به اندازۀ متعارف به گونه ای که از ضرر مالک زمین جلوگیری کند، پذیرفته است. بخش comment را ببینید. 1 comment بختیار سید نظامی 2 1 1