تدوین حدیث: آغاز تدوین

درمجموع، می‌توان گفت که تدوین در اصل به معنای جمع‌آوری و نگارش بوده، اما این کار در هر دوره ویژگی‌هایی داشته است. ازاین‌رو، علمای حدیث در کتب خود از ادوار تدوین بحث می‌کنند و برای هر دوره خصوصیتی می‌آورند که از دوره‌های دیگر تمایز دارد. امّا در برخی گزارش‌ها آمده است که او به عالمان مدینه نوشت که احادیث پیامبر را بنویسند و از تباهی و نابودی آنها جلوگیری کنند. او را به کثرت عبادت و تهجّد ستوده‌اند). نگاشت، و وی را بدین کار گماشت و بدو تاکید کرد تا علم را بگستراند، و مجالسی برای تعلیم آن به پا دارد و در مساجد، تعلیم احادیث را به مذاکره بگذارد، و وی بر این کار همّت گمارد و احادیث را در کتابی جمع کرد. زهری این مطلب را می‌گفت و بدان می‌بالید که حدیث را پیش‌تر از او کسی تدوین نکرده است. عالمان و محدّثان عامه بر پیش‌آهنگی زهری در تدوین حدیث تأکید کرده‌اند، و این مطلب در میان آثار آنان از شهرت بسیاری برخوردار است. ازاین‌روی، برفرض اینکه وی فرمان تدوین حدیث را در آخرین سال زندگی‌اش صادر کرده باشد، سال ۱۰۱ هجری، بر پندار کسانی که بر این باورند، آغاز تدوین حدیث خواهد بود. امّا برخی دیگر از گزارش‌ها نشانگر این هستند که وی، فرمان تدوین را ابلاغ کرد، امّا بر اجرایش توفیق نیافت. برخی آغاز تدوین حدیث را به امر هشام بن عبدالملک و به همت محمّد بن شهاب زهری به سال ۱۲۴ هجری رسانده‌اند؛ اگرچه از تاریخ‌های ۱۰۴، ۱۰۵، ۱۱۰، ۱۲۱ و… نیز یادشده است. ) و… به‌هرحال، آنچه همه این دیدگاه‌ها در آن هم‌داستان‌اند، عدم نگارش حدیث در قرن اوّل هجری است. البته پس‌ازاین خواهیم آورد که پژوهشیان معاصر اهل سنّت، به‌نقد این دیدگاه‌ها پرداخته و این مطلب را که حدیث، تا قرن دوم نگاشته نشد، توجیه کرده‌اند. ۵. ۵ - نقد نظر گولدتسیهر برخی مستشرقان ، ازجمله گولدتسیهر ، نسبت به هرگونه تدوین در قرن نخست تشکیک کرده‌اند، اما نظر این گروه از مستشرقان را در این خصوص، به دور از غرض ــ در ایجاد تردید نسبت به اصالت سنت پیامبر اسلام ــ ندانسته‌اند. منبع: اضواء علی السنة المحمدیة، ج ۱، ص ۲۶۷، او، دفاع عن الحدیث، مصر (۱۳۸۳/ ۱۹۶۳) · تاریخ الخلفاء، ج ۱، ص ۲۶۱، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قم ۱۳۷۰ ش · الصحاح فی اللغة و العلوم، ذیل «صنف»، چاپ ندیم مرعشلی و اسامة مرعشلی، بیروت ۱۹۷۴ · فتح الباری، مقدمه هدی الساری، ص ۸، چاپ محب الدین خطیب، قاهره ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶ · دراسات فی الحدیث النبوی و تاریخ تدوینه، ج ۱، ص ۷۱، ریاض ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ · رجال النجاشی، ج ۱، ص ۱۱۷، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ · مروج الذهب، ج ۴، ص ۱۶ · فتح الباری، ج ۱، ص ۱۹۵ · السنن الدارمی، ج ۱، مقدمه، ص ۱۲۶، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ · ج ۱، ص ۳۳۱ · فتح الباری، ج ۱، ص ۱۹۴ · فتح الباری، ج ۱، ص ۱۹۴-۱۹۵ · الوسیط فی علوم و مصطلح الحدیث، ج ۱، ص ۶۵، قاهره (۱۴۰۳/ ۱۹۸۲) · تدریب الراوی، ج ۱، ص ۴۱ · تقیید العلم، ص ۱۰۶ · ‌ الجرح والتعدیل، ج ۹، ص ۳۳۷ · تقییدالعلم، ج ۱۰۵ · تاریخ البخاری، ج ۷، ص ۲۰۸ · الطبقات الکبری، ج ۷، ص ۴۴۷ · تهذیب التهذیب، ج ۹، ص ۴۴۹ · ج ۱، ص ۲۲۱ · الرسالة المستطرفة، ص ۹ · تاریخ الاسلام، «حوادث ۱۴۱تا ۱۶۰»، ص ۱۲ · تأسیس الشیعة، ص ۲۷۹ · ‌ الجرح والتعدیل، ج ۱، ص ۱۸۴ · السنة قبل التدوین، ج ۱، ص ۳۷۳ ۳۷۴، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰ · ج ۱، ص ۲۷۸، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران (بی‌تا) · تهذیب التهذیب، ج ۱۲، ص۴۳۹ · ج ۱، ص ۲۴ ـ ۲۵، عرض و دراسة، دمشق ۱۳۷۹/ ۱۹۵۹، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش