دکترین
تدوین حدیث در زمان ائمه: تدوین حدیث در زمان صادقین
به خلافت رسیدن معاویه ، آغاز دوران ظلم و تعدی شدید به شیعیان بود. او در ۲۰ سال حکومت خود از هیچ اجحاف و زورگویی به شیعیان دریغ نکرد. آنها را کشت، تبعید کرد، به زندان انداخت و با تهمت افتراء و یا با صله و بخشش، دهانشان را بست. پس از او یزید روی کار آمد و فجایع عظیمی که به بار آورد که مهمترین آن، قتل نواده رسول الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و بهترین مخلوق روی زمین ، امام حسین (علیهالسّلام) بود. این فجایع باعث شد که شیعه، مذهبی نهانی شود و به هیچ وجه امکان عرضه شدن به عموم مردم را نیابد.
امام سجاد (علیهالسّلام) در این دوران سیاه، نزدیک به ۳۳ سال زندگی کرد. ولی امکان راهنمایی و هدایت مردم، به سختی برای ایشان مهیا میشد. مردم مدینه ، حتی به عنوان یک عالم دینی و فردی از سلاله رسول الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نیز به سراغ ایشان نمیآمدند تا مسائل و احکام شرعی خود را فراگیرند. امام (علیهالسّلام) در این دوران تنهایی، با سلاح دعا و مناجات به روشن نمودن ظلمات حاکم بر جامعه میپرداخت. بدبخت مردمی که در کنار این خورشید جهانتاب زندگی میکردند ولی سؤالات و مشکلات خود را از کور سوی علم دیگران حل میکردند.
سالهای پایان عمر امام سجاد (علیهالسّلام)، آغاز دوران افول بنی امیه بود. از سال ۹۴ هجری که امام باقر (علیهالسّلام) بر مسند امامت قرار گرفت تا سال ۱۴۸ هجری که مصادف با شهادت امام صادق (علیهالسّلام) بود، دوران طلائی حدیث ، معارف، احکام و شکوفائی فرهنگ و تمدن شیعی بود و سالهای ۱۲۵ تا ۱۴۰ هجری دوران اوج آن بود. در مدت ۵۴ سال امامت این دو بزرگوار بنی امیه سقوط کرده و بنی عباس جای آنان را گرفتند و چون در آغاز خلافت بودند امکان سختگیری نسبت به ائمه (علیهمالسّلام) را نداشتند.
علاوه بر این جامعه اسلامی هم که طعم آزادی از چنگال بنی امیه را چشیده بود به راحتی تحت یوغ دیکتاتوری بنی عباس قرار نمیگرفت. در طول این ۵۴ سال جمعا نه خلیفه روی کار آمدند که غیر از هشام بن عبدالملک که نزدیک به بیست سال حکومت کرد ـ و منصور دوانیقی ـ که ۱۲ سال آخر عمر امام صادق (علیهالسّلام) با حکومت او مصادف بود ـ بقیه خلفاء نزدیک به دو تا سه سال حکومت کردند. این زمان کم، موجب عدم تسلط آنان بر حکومت و در نتیجه آمادگی اجتماعی برای نشر معارف اسلامی بود. ۲.
۱ - عوامل گسترش حدیث ۲ عوامل دیگر نیز به گسترش حدیث در زمان این دو امام بزگوار، کمک کرد:
۱. فرمان عمر بن عبد العزیز مبنی بر تدوین حدیث، موجب شد تا نوشتن حدیث توسط شیعیان، از اختفا در آید و غیر شیعیان نیز به نوشتن حدیث و طبعا به یادگیری حدیث از ائمه (علیهمالسّلام) بپردازند.
۲. برخورد و متعامل فرهنگی با سایر تمدنها، موجب ارتباط علمی مسلمانان با دیگران شد. این ارتباطات علمی، سؤالات جدیدی را مطرح میساخت که علمای رسمی و درباری و فقه و حدیث حاکم بر جامعه، قادر به پاسخگویی بدانها نبود. خدشههای پدید آمده در اذهان علماء و محدثین و حتی مردم عادی، باعث شد که همگی آنان، روی به سرچشمه زلال علم آورند و با مراجعه به این دو امام بزرگوار، عطش روحی و علمی خود را بر طرف سازند. یکی از دلایلی که مذهب شیعه را با عنوان مذهب جعفری معرفی میکنند نیز همین نهضت فرهنگی به رهبری این دو امام همام (علیهما السلام) بود.
شاگردان امام صادق (علیهالسّلام) را تا ۴۰۰۰ نفر شمردهاند که ب. ت. ب. تاکید امام صادق (علیهالسّلام) بر نوشتن حدیث مسلما نیمی از این تعداد جزوه و نوشته و نوشته حدیثی داشتهاند. اگر این عده نبودند احدی قادر به استنباط و شناخت دین نمیگردید. پس از آن بر امام صادق (علیهالسّلام) وارد شده و از او نیز ۱۶ هزار حدیث فراگرفتم. نکته قابل توجه این است که محمد بن مسلم ۴۶ هزار حدیث غیر مکرر شنیده است در حالی که مجموع احادیث اهل سنت در صحاح سته آنان کمتر از ۱۵ هزار حدیث غیر مکرر است.
علاوه بر این، ائمه (علیهمالسّلام) فقط نقل حدیث نمیکردند و بلکه با نقل قواعد کلی، اصحاب خود را برای استنتاج و فتوا آماده میکردند. به گونهای که بسیاری از قواعد اصولی همانند برائت و استصحاب و همچنین عسر و حرج ، اضطرار ، فراغ و تجاوز... را همراه با توصیه به تحقیق و استنتاج به آنان آموزش میدادند. در زمان امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) و با ترویج و گسترش نوشتن حدیث و رواج آن حتی در بین اهل سنت، کتب زیادی نوشته شد.
کتب اولیه احادیث شیعه بسیار زیاد است از جمله آنها اصول اربعمائه است. همچنین در آن سالها کتابهای دیگری هم نوشته شد. کتاب مسائل علی بن جعفر که در زمان امام کاظم (علیهالسّلام) نوشته شده است هم اکنون در دسترس است. حسین بن سعید نیز ۳۰ کتاب داشته است و... کتابهای محاسن برقی ، قرب الاسناد حمیری و بصائر الدرجات نیز از آن دوران است جوامع حدیثی شیعه با کافی آغاز میشود و با من لایحضره الفقیه و تهذیب و استبصار ادامه مییابد.
منبع: شیخ مفید، الارشاد، ص۲۶۴ · رجال الکشی، شماره ۲۷۶ · رجال نجاشی، ص۳۳۰ · رجال الکشی، شماره ۲۱۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
