دکترین
تدوین حدیث: دلایل جواز نگارش حدیث
آنچه هیچ شبهه و تردیدی را برنمی تابد، وجود نصوص فراوان و احادیث بسیاری است که نشان میدهد پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به نگارش حدیث و ثبت و ضبط گفتار خود فرمان میداده است، و بدان اهتمام میورزیده است. به گفته آن حضرت، باقی ماندن ورقهای از مؤمن ــ که در آن علمی (از مطالب دینی) ضبطشده باشد ــ حایل بین او و آتش دوزخ است. این دانش را بنویسید» پس از فتح مکّه ، پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در میان مردم به پا خاست و خطبهای ایراد کرد.
پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمود: «اکتبوا لابی شاه؛ آیا آنها را بنویسیم؟ پیامبر فرمود: «بلی؛ اکتبوها؛ همو میگوید: من هر آنچه از پیامبر میشنیدم مینوشتم و با این کار، میخواستم از تباهی آنها جلوگیری کنم. قریش مرا از این کار بازداشتند و گفتند: «هر آنچه از پیامبر میشنوی مینویسی، و حالآنکه پیامبر بشری است که در حال خشنودی و ناخشنودی سخن میگوید؟». من از نوشتن بازایستادم، و سخن قریشیان را به پیامبر بازگفتم. پیامبر فرمود: «اکتب، فوالذی نفسی بیده ما خرج منه الاّ حق؛ گفتیم: آنچه از شما شنیدهایم.
فرمود: «گفتگو کنید و بدانید که آنکه بر من دروغ بندد، جایگاهش آتش خواهد بود». پیامبر رفت، و گروهی که گفتگو میکردند، ساکت شدند. پیامبر بازگشت و از سکوتشان سؤال کرد. گفتند، به خاطر سخنی است که از شما شنیدیم (آنکه بر من دروغ بندد …). پیامبر فرمود: انّی لم آرد ذلک؛ انما اردت من تعمّد ذلک؛ من آنچه را شما پنداشتهاید، مراد نکردهام؛ مرادم کسی بود که بهعمد بر من دروغ بندد» پس ما به گفتگو ادامه دادیم. دانش هرگز صاحبش را تباه نمیکند» ۴.
۲ - تقریر پیامبر بسیاری از صحابیان در پیش دید رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بر ضبط و ثبت احادیث همت میگماشتند و پیامبر به تشویق و ترغیب آنان میپرداخت و یا دستکم از این کار بازشان نمیداشت و بدینسان عمل آنان را « تقریر » میفرمود؛ اینکه ثبت و ضبط احادیث و نگارش، در زمان پیامبر و در زندگانی صحابیان، امری عادی و معمول بوده است هیچ تردیدی را برنمیتابد. و بسیاری از محقّقان و پژوهشگران معاصر نیز بدان تأکید ورزیدهاند و برخی نیز نصوص فراوان نشانگر این موضوع را گردآوردهاند.
یادکرد صحابیانی که در منابع رجالی و تاریخی بدانها «صحیفه» و یا «نسخه» و یا «مجموعه» و یا «کتاب» نسبت دادهشده است را به نوشتار بعدی موکول میکنیم. آنکس که بر من دروغ بندد جایگاهش آتش خواهد بود» چون از محضر پیامبر بیرون آمدیم، بدانها گفتم، با آنچه شنیدید چگونه از پیامبر حدیث نقل میکنید؟ آنان خندیدند و گفتند: هر آنچه میشنویم، در نوشتهای ثبت میکنیم و نقل میکنیم. ۴.
۴ - املاء پیامبر به دیگران افزون بر این موارد باید اقدام آن بزرگوار را در نویساندن نامهها، معاهدهها و قراردادها و نیز اقوال و احادیثش را که املا فرموده است، افزود. نامههای پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به حاکمان آن روزگار و رؤسای قبایل و معاهدات و قراردادهایی که با قبایل، یهودیان و… منعقد کرده است، از فصول مهم و درخشان زندگانی رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) است. این نامهها را برخی از پژوهشگران گردآوردهاند. (قلت یا رسولاللّه، اتخاف علیّ النسیان؟ قال: لا) وقد دعوت اللّه ان یجعلک حافظا ولکن لشرکائک الائمة من ولدک …؛ یا علی! آنچه املا میکنم بنویس. (گفتم: یا رسولاللّه، میترسی آنچه میگویی فراموش کنم؟ اما برای انبازها و پیشوایان از فرزندانت …» ۴.
۵ - سنّت فعلی بدینسان سنّت «فعلی» رسولالله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نیز بر لزوم نوشتن و ثبت و ضبط استوار است. چون بخشهایی از پیمان ، با آنچه از صحیفه نقلشده است، همگون است. ۴.۵.
۲ - صحیفةالنّبی در منابع شیعی در منابع روایی شیعی، نصوص و گزارشهایی که درباره آن آمده است، بهروشنی نشانگر آن است که این مجموعه، در محضر رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) میبوده و در دستگیره شمشیر نگهداری میشده است. و نقد و ردّی است بر کسانی که آن را روا نمیدانند؛ و نشان میدهد که حدیث در زمان پیامبر و در منظر آن بزرگوار نگاشته میشده است. » . سستی این پندار، روشن است. افزون بر این، نقلهای بسیار آن در منابع فریقین ، جای هیچ تردیدی باقی نمیگذارد. ۴.۵.
۳ - کتاب علی یاد این کتاب و چگونگی آن، در منابع بسیاری آمده است و اشتهار آن در میان مسلمانان بسی گسترده است. در منابع عامه نیز از این مجموعه سخن رفته است و چگونگی آن در گزارشهای مختلفی آمده است؛ یا: در این صحیفه، امور بسیار و موضوعات فراوان گزارششده است و… از این کتاب، چنانکه گفتیم با ویژگیهایی چون «درشت، بزرگ»، «هفتاد ذراع »، «مانند ران شتر» و… یادشده است. این، باوری درست است.) و «صحیفه» (اکنون بیفزایم که در میان میراث برجایمانده از رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، از کتاب با عنوان « جفر » نیز سخن رفته است، که در چگونگی آن، سخن بسیار گفتهاند.
برخی بر این باور بودهاند که «جفر»، ظرف کتابهایی است و نه کتاب. گو اینکه این عنوان را در روایاتی توان دید، امّا روایاتی نیز هست که نشانگر آن است که «جفر» کتاب است. ) که گاهی با این اوصاف آمدهاند، نیز همین باشد؛ و آنچه با عنوان «امالی رسولالله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)» از آن یادشده است نیز؛ ازجمله اینکه ام سلمه (رض) میگوید رسولالله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) پوستی خواست؛ آن بزرگوار، کتابی نشان داد که ازجمله در آن بود: آنکه به خدا و روز قیامت ایمان دارد، با همسایگان به نیکی رفتار کند.
عالمان و محقّقان شیعی به تفصیل از این کتاب و چگونگیهایش سخن گفتهاند. بر آنچه تا بدین جا آوردهایم باید روایات بسیاری را افزود که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) امر به ابلاغ سخنانش نموده است و مبلغان احادیثش را ستوده است ـ که رکن رکین این تبلیغ ، کتابت و ثبت و ضبط و آنگاه نشر است ـ؛ بنگرید: «نضراللّه عبدا سمع مقالتی فبلّغها؛ خداوند خرّم بدارد کسی را که سخن مرا بشنود و آن را بگسترد و ابلاغ کند» و بارهای بار در فرجام سخنش فرموده است: «فلیبلّغ الشاهد الغائب؛ حاضران به غائبان برسانند» نیز باید افزود روایات و احادیث فراوانی را که به اهمیت و جایگاه «قلم»، «دوات»، «کاغذ» و عوامل ثبت و نگارش توجه داده و درباره چگونگی آنها سخن رانده است.
پژوهشگری، مواردی ازایندست را بهتفصیل آورده و پس از نقل احادیث، چگونگی استدلال به این مجموعه را در اثبات جواز و وقوع کتابت در عصر پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) چنین تبیین کرده است: الفاظ کتابت و ابزار آن، مانند کاغذ و قلم، و هر چیزی که بر آن نگاشته میشد، به ملازمه عرفی روشن، بر جواز و نیکویی کتابت دلالت دارد. چراکه این احادیث بهروشنی به ترغیب امّت به کتابت و تشویق آنان به ضبط و ثبت گزارشها دلالت میکند؛ و اینهمه، پرواضح است که نشانگر ارج و نیکویی نگارش و کتاباند، از نگاه شارع .
بدینسان اگر کتابت نیکوست و نگارش و ثبت حوادث و گزارشها و آگاهیها ارجمند، و آنچه در این جهت بهکار میآید مورد تکریم و تعظیم پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، آیا توان گفت که کتابت حدیث و سنّت رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) از این قاعده مستثنا است و مکروه است؟ افزون بر این که بسیاری از این احادیث ـ احادیث ترغیب به کتابت و ستایش قلم داران ـ درباره نگارش حدیث و نگارندگان آن است. و چنین است که بسیاری از قائلان به جواز و وقوع کتابت در عصر پیامبر، بدان استدلال کردهاند. ۴.۵.
۵ - وصیت پیامبر اکنون و پیشتر از آنکه در این بخش دامن سخن برچینیم، لازم است به تأکید و اصرار پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در آخرین لحظات زندگانی پربرکتش برای نوشتن و ثبت و ضبط وصیّتی که امّت پس از وی به گمراهی نیفتند اشارهکنیم. این جمله را بسیاری از پژوهشگران، دلیلی روشن و غیرقابلانکار بر لزوم ثبت و نگارش حدیث دانستهاند. شما قرآن را دارید و قرآن ما را بسنده است». کسانی که در خانه بودند به اختلاف و مخاصمت برخاستند؛ کسانی از آنان گفتند ابزار نگارش بیاورید تا پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) آنچه میخواهد بنویسد که هرگز به گمراهی نیفتید؛ و چون اختلاف و لغو در محضر پیامبر بالا گرفت، پیامبر فرمود: «به پا خیزید و بروید».
و ما یوم الخمیس!» و اشک میریخت. آنچه اینک موردتوجه است، تأکید پیامبر بر کتابت حدیث و ثبت و ضبط سخن اوست. آنگاه گفت: قرآن نزد ماست و کتاب الهی ما را بسنده است. در این نقلها «انّ الوجع قد غلب علی رسولاللّه …» آمده است. در برخی نقلهای دیگر که از گوینده این کلام فضیح یادی و نامی نیست، آمده است که او گفت: «هجر رسولاللّه!»، و یا «ان رسولاللّه یهجر …». این موضعگیری حادّ در مقابل پیامبر، پایه و مایه بسیاری از کژاندیشیها و کج رویهای پسازآن شد که اکنون مجال پرداختن به آن نیست؛ چراکه ما به این سخن از دیدگاهی دیگر مینگریم و از آن بهعنوان حدیث نشانگر لزوم کتابت حدیث و تأکید پیامبر برنگارش سود میجوییم.
به پندار ما مطلب کاملاً روشن است؛ امّا خوب است تصریح برخی از پژوهشیان و محدّثان را نیز دراینباره بیاوریم. (پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) چه چیزی را میخواست بنویسد که این غوغا برکنار بستر پیامبر فراز آمد و نگارش آن آرمان، در سینه آن بزرگوار ماند؟ آنگاه پیامبر بر سه چیز وصیّت کرد:
۱) مشرکان را از جزیرةالعرب بیرون برانید،
۲) هیئتها ( وفود ) را همانگونه که میپذیرفتم بپذیرید، و سومی را فراموش کردم. لکن دستهای آلوده سیاست، محدّثان را به فراموشاندن آن مجبور ساختهاند. این نکتهای است که مفتی حنفی صور حاج داوود ددا بدان تنبه داده است و در توضیح آنچه پیامبر اراده نوشتنش را داشته است نوشتهاند: چون در کلام رسولاللّه به ژرفی بنگری که فرمود کاغذ و دوات بیاورید که چیزی بنویسم تا هرگز گمراه نشوید، و نیز در کلام دیگر آن بزرگوار بیندیشی که فرمود در میان شما دو چیز گرانبها نهادهام که چون به آنها چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد، درخواهی یافت که موضوع در هردو سخن یکی است.
پیامبر میخواست در بستر مریضی، تفصیلی ازآنچه در حدیث ثقلین مسلمانان را بدان ملزم ساخته بود، بنویسد. پیامبر از کلامش بازگشت و برنگاشتن آن اصرار نورزید، چون پسازآن گفتگو، نوشتن، جز اختلاف به بار نمیآورد و چون نوشته میشد، همه به مشاجره برمیخاستند که آیا به هنگام املا کردن، رسولاللّه (نعوذ باللّه) هذیان میگفت و یا اینکه به استواری سخن میراند؟ چنانکه در پیش دید آن بزرگوار اختلاف کردند. اگر پیامبر برنگاشتن اصرار میورزید، آن سخن را با نسبت دادن به «هذیان» برنمیتافتند و در اثبات «هذیان» بودن آن، سخنها میگفتند و یاوهها میبافتند و در تباه ساختن آن نوشته فریادها میزدند.
بدینسان، حکمت بالغه آن بزرگوار اقتضا میکرد که از نوشتن چشم پوشد و از اینکه آلوده ذهنان راهی برای طعن زدن در نبوّت بازکنند، جلوگیری نماید _ نعوذبالله ونستجیر به_ دیگر پسازاین گفتارها و مشاجره معارضه، چه اثری برای نوشتن؟! چون پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به نوشتن چیزی همّت ورزید که امّتش را از گمراهی نجات بخشد؛ و رسولاللّه جز بهحق همت نمیورزد. و نشان میدهد که پیامبر در پی نگارش چیزی بود که « سنّت » نامیده میشود؛ و اینکه پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به لحاظ شدّت مریضی نتوانست بنویسد، احادیث نشانگر کتابت را نسخ نمیکند؛ چون پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به نگاشتن همت ورزید نتوانست .
این غوغاسالاری و فتنهآفرینی به حدّی بود که زنهای پیامبر به حال پیامبر ترحّم کردند و از پس پرده فریاد زدند: آیا نمیشنوید پیامبر چه میگوید؟ چون پیامبر بر بستر میافتد اشک میریزید و چون سلامتش را بازمییابد بر دوشش سوار میشوید!! پیامبر فرمود: «وابگذاریدشان که آنان از شما بهترند». بههرحال، روشن است که اراده مصمّم پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) برای نگارش که متأسفانه در غوغا سالاری سیاستبازان به انجام نرسید، بهترین دلیل جواز کتابت است و شگفتا که بسیاری از پژوهشگران بدان استناد نکردهاند.
محدّثان بزرگ اهل سنّت ـ چنانکه آوردهایم ـ این حادثه را نقل کردهاند؛ امّا بسیاری در این موارد از آن چشم پوشیدهاند؛ چرا؟ گویا برای آنکه اگر بدان استناد کنند، و پرده کنار رود و رازها روشن شود، رسوایی آن دامن بسیاری را خواهد گرفت که نباید چنان شود! آنچه تا بدین جا آوردیم، اندکی بود از بسیار، که کتابت حدیث در زمان پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) را بهروشنی اثبات میکرد. عالمان و محقّقانی نیز به انبوه این اسناد توجه کردهاند، و تأکید پیامبر را برنگارش حدیث یادآوری کرده و وجود کتابت را نشان دادهاند.
چراکه کتابها، گزارشها و اسناد تاریخی ما هیچگونه تردیدی را برنمیتابد در اینکه حدیث، در زمان رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) کتابت و تدوین میشده است. بدینسان، کتابت حدیث از سوی صحابیان و نقل حدیث از آن (مکتوبات)، روشن و ثابت است. بدینسان روشن شد که حدیث در زمان پیامبر کتابت میشده است، و پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، برنگارش آن تأکید میورزیده و بر حفظ و حراست از آن تنبّه میداده است. اسناد این حقیقت ـ که برخی از آنها را آوردیم ـ بدانسان انبوه است که هیچ تردیدی را برنمیتابد؛ پس بدون هیچ تردید، سنّت رسولالله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بر ثبت و ضبط حدیث و کتابت آن، امر کرده و بدان تأکید ورزیده است.
اکنون نوبت آن رسیده است که با نگاهی گذرا بنگریم نهیها و جلوگیریهایی که (در قضیّه کتابت حدیث) از رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نقلشده، چگونه است. ۴.
۷ - دلیل منع نگارش آنچه تا بدین جا آوردیم نشانگر آن بوده است که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بر کتابت حدیث تأکید ورزیده و بر ثبت و ضبط آن امر کرده است. از سوی دیگر، چنانکه روشن است، حاکمان پس از پیامبر، تدوین حدیث و کتابت سنّت و بلکه نشر آن را ممنوع ساخته و بسیاری را دراینباره تهدید و تنبیه کردهاند. محدّثان و محقّقان کوشیدهاند این منع را مستند به روایاتی کنند که نشانگر آن است که رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) از کتابت حدیث جلوگیری کرده است.
امّا این تلاشها عبث است و نمیتواند چیزی فراتر از توجیه واقعیّت موجود تلقّی شود. این، نشانگر آن است که نصّ روشنی دراینباره نبوده است. آنان گفتند حدیث را کتابت کنید. او یک ماه در این اندیشه بود، تا اینکه روزی در میان جمع آمد، و منع تدوین حدیث و محو نگاشتهها را اعلام کرد. اینگونه گزارشها نشان میدهد که حدیث، نگاشته میشده و منعی از نگارش آن نبوده است؛ و پیامبر، جلوی تدوین آن را نگرفته بود؛ این، مهمترین نکتهای است که صدور همه روایات منع را به تردید میافکند و محقّق نمیتواند از کنار آن بیتوجه بگذرد.
بنابراین آنگونه نقلها را وامی نهیم و بهنقد و بررسی آنها نمیپردازیم. در چگونگی آن نیز اختلاف است؛ از یکسوی در اینکه « موقوف » است، یا « مرفوع »، و از دیگر سوی در اینکه مراد از آن چیست؟! اگر کسی بهجز قرآن چیزی از من نگاشته است، پاک کند و از بین ببرد» این روایت با الفاظ مختلفی نقلشده است و این نقلهای گونهگون، نشانی از عدم دقت در ضبط روایت است. و روشن است که عناوین بابها بر اساس فهم محدّثان از احادیث، انتخاب میشده است.
اکنون باید بگذاریم و بگذریم و با گزارشی از برخی داوریهای پژوهشیان، سخن را بهپایان ببریم. این حدیث، ضعیف است. ازاینروی، این حدیث، ضعیف است و بدان نمیشود اعتماد کرد. بههرحال، آنچه روشن است و به لحاظ نقد تاریخی اسناد و پژوهش دقیق در گزارشهای برجایمانده هیچگونه تردیدی را برنمیتابد، این است که حدیث در زمان رسولاللّه (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نگاشته میشده است و آن بزرگوار از کتابت و نگارش آن بههیچروی جلوگیری نکردهاند، و ثبت و ضبط علم را ممنوع ندانستهاند؛ و آنچه در این زمینه به آن حضرت نسبت دادهشده است، از حدّ اقل شرایط صحت هم برخوردار نیست تا پژوهشگر بدانها استناد کند.
امّا اینکه چرا پس از پیامبر، نگارش و تدوین حدیث و بلکه نشر آن، منع شد و حاکمان با تمام توان از ثبت و ضبط احادیث منع کردند و برای این عمل چه توجیه داشتهاند (و یا درست بگوییم توجیه آفرینان، چه توجیههایی تراشیدهاند)، سخنی است دیگر که باید در مجالی دیگر گفته آید. (چنانکه یادآوری کردیم احادیث دیگری درزمینهٔ منع تدوین حدیث از پیامبر آوردهاند. آن احادیث، چنانکه گذشت، بر اساس معیارهای حدیثی، هرگز قابلقبول نیستند. برای آگاهی از آنها و چگونگی نقد آنها ازجمله بنگرید به: ۴.۷.
۳ - نقد نظریه منع نگارش روایت دو فرد اخیر را محققان اهل سنت ضعیف دانستهاند. اما محققان شیعه صدور احادیث نهی را از اساس نفی کردهاند. ۴.۸.
۲ - علت اصلی ممنوعیت ازنظر محققان، هیچیک از دلایل یادشده علت اصلی ممنوعیت نقل و تدوین حدیث نبوده و این ممنوعیت با حوادث سیاسی آن عصر ارتباط داشته است. ازجمله آنکه هدف مهم مانعان، از بین رفتن احادیثی از پیامبر درباره فضایل و رذایل اشخاص بود. ۴.
۹ - واکنشها به منع روایت واکنش صحابه و تابعین در مقابل سیاست منع نقل و تدوین حدیث، متفاوت بود. عدهای نقل و نگارش حدیث را ترک کردند، عدهای حدیث را به خاطر سپردند، اما از تدوین آن خودداری کردند یا نوشتههای حدیثی خود را از بین بردند، عدهای نیز مقاومت کردند و به نقل و تدوین حدیث ادامه دادند. ۴.
۱۰ - آثار منع روایت سیاست منع روایت و تدوین حدیث موجب شد که بخش وسیعی از احادیث بهتدریج فراموش یا مضمون آنها تحریف شود یا جعل به این حوزه راه یابد. ۴.
۱۱ - منع روایت در عهد معاویه در عهد خلافت معاویه ، سیاست خلفای سهگانه درباره حدیث دنبال شد. ۴.
۱۲ - پایان منع روایت منع روایت تا پایان قرن نخست ادامه یافت.
منبع: السنن الدارمی، ج ۱، مقدمه، ص ۱۲۵، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ · ج ۲، ص ۱۴۴ · صحیح البخاری، ج ۱، ص ۳۴ · کنزالعمّال، ج ۱۰، ص ۲۶۲ · تقییدالعلم، ص ۸۶ · مسند احمد، ج ۷، ص ۸۲ · مقدّمة ابن الصلاح، طبع بنت الشاطی، ص ۳۶۵ (طبع نورالدین عتر، با عنوان «علوم الحدیث»، ص ۱۸۲ · تقییدالعلم، ص ۶۹ · تقییدالعلم، ص ۷۴ · المستدرک علی الصحیحین، ج ۱، ص ۱۸۶ · تقییدالعلم، ص ۷۹ · عوالی اللئالی، ج ۱، ص ۶۸ · المحدث الفاصل، ص ۳۶۹ · منهج النقد فی علوم الحدیث، ص ۴۰ · الکامل فی ضعفاء الرجال، ج ۱، ص ۳۶ · مکاتیب الرسول، علی احمدی میانجی، ص۵ · الامامة والتبصرة من الحیرة، ج ۴۱۳ · دلائل التوثیق المبکّر، ص ۴۲۰ـ ۴۲۳ · السنة قبل التدوین، ص ۳۱۷ ۳۴۵، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰ · الرحلة الی طلب الحدیث، ص ۱۳۱ · مسند احمد، ج ۱، ص ۵۰۴ · دلائل التوثیق المبکّر، ص ۴۲۲ به نقل از صحیفة همام بن منبّة، ص ۳۰ـ ۳۱ · الاختصاص، ج۱، ص ۲۸۴ · الذریة الطاهرة، ص ۸۸ · المحاسن، ج ۱، ص ۱۰۵ · امام علی علیهالسلام، صحیفة علی بن ابی طالب (علیهالسّلام)، ص ۴۱ · فتح الباری، ج ۱، ص ۲۰۵ · ابو ریه، محمود، اضواء علی السنة المحمّدیة · الارشاد، ج۲، ص ۱۸۶ · رجال النجاشی، ص ۳۶۰ · الانوار الکاشفة، ص ۳۷ · بصائر الدّرجات، ج ۱۴۷ · کافی، ج ۱، ص ۲۳۹ · حقیقة الجفر عند الشیعة، ص ۹۱-۹۳ · بصائر الدّرجات، ص ۱۵۱ · عاملی، اکرم برکات حقیقة الجفر عندالشیعة، ص ۲۷-۱۰۱ · المحدث الفاصل، ص ۶۰۱ · استرآبادی، محمدبن علی، آیات الاحکام · تقییدالعلم، ص ۹۹ · خرائطی، ابوبکر محمد بن جعفر مکارم الاخلاق، ص ۱۱۷ · الامامة والتبصرة من الحیرة، ص ۱۲ · الذریعة، ج ۲۱، ص ۱۲۶ · الذریعة، زیر عنوان «کتاب» اعیان الشیعة، طبع اوّل، ج ۱، ص ۳۵۳ و طبع ثقه السلام تبریزی، علی بن موسی، مرآت الکتب، ج ۱، ص ۴۱ · کافی، ج ۱، ص ۴۰۳ · وسائل الشیعة، ج ۱۶، ص ۳۲۰ · تدوین السنّة الشریفة، ص ۱۰۸ · المراجعات، ص ۶۳۱ · صحیح بخاری، ج ۴، ص ۹۹ · صحیح بخاری، دارالفکر، ج ۶، ص ۹ · مسند احمد، ج ۳، ص ۳۴۹ · المراجعات، تحقیق حسین الراضی، ص ۳۵۴ · المراجعات، ص ۳۵۶ · فتح الباری، ج ۸، ص ۱۳۲ · ابوزهو، محمد محمد الحدیث والمحدّثون، ص ۱۲۴ · توثیق السنة فی القرن الثالث الهجری، اسسه واتجاهاته، ص ۴۷ · السنة قبل التدوین، ج ۳۰۶، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰ · الطبقات الکبری، ج ۲، ص ۲۴۳ · مسند احمد، ج ۲، ص ۵۴۳ · السنة قبل التدوین، ص ۳۰۹، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰ · تقییدالعلم، ص ۸۶ (پانوشت) · تدوین السنة الشریفة، ص ۸۵ · صبحی صالح موسی، علوم الحدیث ومصطلحه، ص ۳۳ · دراسات فی الحدیث وتاریخ تدوینه، ج ۱، ص ۷۶ · عبدالخالق، عبدالغنی الرد علی من ینکر حجّیة السّنة، ص ۴۷۷ · الباعث الحثیث، ص ۱۲۷ · تقییدالعلم، ص ۱۶ـ ۱۷ مقدّمة یوسف عش، که سخن گلدزیهر را آورده و نقد کرده است · منهج النقد فی علوم الحدیث، ص ۵۰ · لحدیث والمحدّثون، ص ۲۲۰ به بعد · تذکرةالحفّاظ، ج ۱، ص ۵ · تدوین السنّة الشریفة، ۴۳ به بعد · آیات الاحکام، ج ۱، ص ۱۳ (پانوشت) · امتیاز احمد، دلائل التوثیق المبکّر للسنة النبویّة، ص ۲۳۹ · تقییدالعلم، ص ۴۹ · دراسات فی الحدیث النبوی وتاریخ تدوینه، ج ۱، ص ۸۰ · توثیق السنّة، ص ۴۶ · صحیح مسلم، ج ۴، ص ۲۲۹۸ · مسند احمد، ج ۶، ص۶۹ · تقییدالعلم، ج ۱ ۳۱ · الحدیث و المحدّثون، ص ۱۲۴ · الاعتبار فی الناسخ والمنسوخ من الآثار، ص ۱۶ـ ۱۷ · تقییدالعلم، ص ۳۶ · تیسیرالوصول، ج ۳، ص۱۷۷ · صحیح مسلم، ج ۴، ص ۲۲۸۹ · هدی الساری، ج ۱، ص ۲۴ · معجم الفاظ احادیث بحارالانوار، ج ۱ (مقدّمه)ص ۲۲ · دراسات فی الحدیث النبوی و تاریخ تدوینه، ج ۱، ص ۷۸، ریاض ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ · السنة قبل التدوین، ج ۱، ص ۳۰۶، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰ · تدوین السنة الشریفة، ج ۱، ص ۲۹۵ـ ۲۹۷، قم ۱۳۷۶ ش · الوسیط فی علوم و مصطلح الحدیث، ج ۱، ص ۵۷، قاهره (۱۴۰۳/ ۱۹۸۲) · ج ۱، ص ۲۶۶، بیروت: دارالکتب العلمیة، (بیتا) · تدوین السنة الشریفة، ج ۱، ص ۳۰۲، قم ۱۳۷۶ ش · الحدیث و المحدّثون، ص ۱۲۵ · تذکرة الحفاظ، ج ۱، ص۹ · ج ۱، ص ۲۶۸ · تذکرة الحفاظ، ج ۱، ص ۷ · تقیید العلم، ج ۱، ص ۵۱ ۵۳، چاپ یوسف عش، بیروت ۱۹۷۴ · منع تدوین الحدیث، ج ۱، ص ۱۷ ۳۹، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷ · ج ۲، ص ۴۴ ۴۵، تهران ۱۴۱۳ · ج ۴، جزء ۸، ص ۱۱۰، چاپ احمد ابو ملحم و دیگران، بیروت: دارالکتب العلمیة، (بیتا) · السنن الدارمی، ج ۱، مقدمه، ص ۸۵، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ · ج ۱، ص۲۷۳ · السنن الدارمی، ج ۱، مقدمه، ص ۱۲۸، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱ · تدوین السنة الشریفة، ج ۱، ص ۴۸۱ـ ۵۴۹، قم ۱۳۷۶ ش · الجامع الصحیح، ج ۳، ص ۹۵، بیروت: دارالفکر، (بیتا) · ج ۴، ص ۶۳ ۶۸، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ ۱۳۸۷/ ۱۹۶۵ ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت (بیتا)
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
