دکترین
تدوین حدیث: واژه شناسی
سخن از حدیث و چگونگی گزارش آن و انتقالش به نسل‌های بعد و کیفیت تدوین و ثبت و ضبط آن، از جمله پژوهش‌های مهمی است که با همه پربرگ و باری نگاشته‌ها درباره آن، زوایای تاریک و نکات ناگفته در آن بسیار است. ۲.
۱ - حدیث پیش‌تر از آنکه از چگونگی نشر و تدوین حدیث سخن رود، شایسته می‌نماید این واژه و همگنان آن تعریف شود. ۲.۱.
۱ - حدیث در لغت در کهن‌ترین فرهنگ‌های لغت ، حدیث بدین‌سان معنا شده است: از هر چیز، تازه و نو آن؛ «شاب حدث» و «شابة حدثة» پسر و دختر نوسال و جوان. گفته می‌شود چیزی پیدا نبود سپس پیدا شد. «حدیث» هم از همین باب است؛ چون سخنی است که اندک، اندک یکی پس از دیگری پیدا می‌شود. پس حدیث، ضد قدیم است. فیّومی نوشته است که: حدیث به گفته‌ها و گزارش‌ها اطلاق می‌شود. این نکته مؤید است به آنچه برخی از عالمان آورده‌اند که تازیان در روزگار جاهلیت بر روزهای مشهور خود، «الاحادیث» می‌گفتند، به لحاظ اینکه در آن روزها، حوادث بسیار رخ می‌داد و گزارش می‌شد و نقل می‌گردید.
برخی از پژوهشیان معاصر پس از گزارش تفصیلی اقوال لغویان درباره حدیث، نتیجه گرفته‌اند که: معنای اصلی این واژه، شکل‌گیری چیزی است پس‌ازآنکه نبوده است. این تکوّن و تجدد، اعم است از اینکه در جواهر باشد یا اعراض ، در اقوال باشد و یا در افعال... بنابراین حدیث، هر آن چیزی است که با یادکرد پدید می‌آید، نقل می‌شود، گزارش می‌شود و بدین‌سان در معنای حدیث به تازه پدید آمدن و گزارش شدن، توجه شده است. بنابراین، حدیث که به لحاظ لغت و وضع اوّلی آن به «جدید من الاشیاء» و «حدوث امر بعد ان لم یکن» اطلاق می‌شده است، درنهایت ب.
ت. ب. آن معنای لغوی در ادامه استعمال، بر مطلق کلام اطلاق شده است. این معنا در استعمال این واژه مشهورتر است و با عموم معنای لغوی سازگارتر. این تعریف حدیث، چنانکه تصریح‌شده است مستند است به معنای لغوی آن. عالمان و محدثان عامّه نیز غالباً حدیث را بدین گونه تعریف کرده‌اند و خبر را مترادف آن دانسته‌اند. و خبر را عالمان فن حدیث، مترادف حدیث دانسته‌اند؛ بنابراین، خبر و حدیث، بر « مرفوع »، « موقوف » و « مقطوع » اطلاق می‌شود. (مرفوع حدیثی را گویند که منسوب به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) باشد و موقوف آن است که از صحابی نقل شود، و مقطوع منقول از تابعی را گویند. ) البته در میان عالمان عامه تعاریف دیگری نیز برای حدیث یادشده است، و فرق‌هایی بین خبر و حدیث نهاده شده است.
و گفته‌شده است که حدیث بر آنچه از رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل‌شده اطلاق می‌شود و خبر بر آنچه از دیگران گزارش‌شده است؛ ازاین‌روی به آنکه اشتغال به سنت داشت « محدث » می‌گفتند و گزارشگران حوادث و مسائل تاریخی را، اخباری و... برخی از محققان اهل سنت معتقدند که حدیث در آغاز فقط به قول رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) اطلاق می‌شده است و پس از وفات آن بزرگوار، معنایش وسعت یافت و اکنون اطلاق می‌شود به آنچه از پیامبر نقل است: قول، فعل و تقریر رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله). این تعریف، به‌نقد کشیده شده است. پس مانع نیست. آنچه در این تعریف آمده، می‌توان گفت مشهورترین تعریف است که عالمان و محدثان شیعه بدان پرداخته‌اند و نیز روشن‌ترین و استوارترین تعریف است. ۲.
۲ - خبر گزارش از واقعه‌ها و حادثه‌ها را خبر گویند. خبر، عبارت است از گزارش هر آنچه بشود آن را گزارش کرد. که به اخبار جمع بسته می‌شود. بلکه عرفاً و لغةً، به آنچه گزارشگر از خود گزارش می‌دهد نیز خبر اطلاق می‌شود؛ چون «اخبار» به معنای «اعلام» است، و ازاین‌روی «عالم» را «خبیر» گفته‌اند. پس هر کس دیگری را از چیزی بیاگاهاند، او را خبر داده است، چه از خود و چه از دیگری(گاهی «خبر» را در مقابل « انشاء » استعمال می‌کنند. باید بگوییم که این معنا، یکسر از موضوع بحث خارج است و ما بدان نمی‌پردازیم. ) ۲.۲.
۱ - فرق خبر و حدیث اکنون بنگریم خبر به معنای «گزارش» با حدیث چه ارتباطی دارد. کسان دیگری از محدثان نیز بر این ترادف تصریح کرده‌اند. برخی از پژوهشیان معاصر نیز بدین معنی تصریح کرده‌اند: خبر در اصطلاح محدثان با حدیث یکسان است؛ توصیف محدثان به « اخباری » نیز به معنای اوّل است یعنی کسانی که باخبر و حدیث درآمیخته‌اند و آن را چونان شغلی برخود در زندگی برگزیده‌اند. اکنون‌اندکی در آنچه آوردیم دقت کنیم. حقیقت آن است که خبر و حدیث، به لحاظ لغوی و استعمال عمومی، تفاوت بنیادی باهم ندارند.
چنانکه پیش‌تر آوردیم، این معنا در ادب جاهلی کاملاً شناخته بود؛ آنان به «روزهای مشهور»، «الاحادیث» اطلاق می‌کردند، و گزارشگران حوادث و وقایع تاریخی را «اخباریون» می‌گفتند. آنچه این مطلب را استوار می‌دارد این است که ابتدا آنچه به نگارش در می‌آمده است بیشتر سیره پیامبر بوده است. و یا گفتند: حدیث، آن است که از معصوم نقل شود و خبر، اعم از آن است، بنابراین هر خبری را حدیث می‌گویند و نه به‌عکس. که روشن است این تعریف‌ها را محدثان در قرن‌های واپسین، بیشتر برای توضیح این جریان‌ها و چگونگی شکل‌گیری این عناوین و تعریف‌ها به‌کار برده‌اند.
بااین‌همه، روشن است که محدثان بر «حدیث» و «احادیث»، فراوان «خبر» و «اخبار» اطلاق می‌کردند و بر عناوین آثار مدوّن خود که مشتمل بر احادیث بوده است این واژه را می‌نهادند. نشانگر این حقیقت است. این را نیز بیفزاییم که اکنون قرن‌هاست که «اخباری» در مقابل «اصولی» نمایانگر دو جریان شناخت در فرهنگ اسلامی و چگونگی نگاه به منابع فکر اسلامی است. روشن است که گستردگی استعمال این دو واژه بر این دو جریان، پس از قرن یازدهم است؛ امّا برخی عالمان، با اسناد به بعضی نصوص نقل‌شده از سده‌های پیشین، احتمال داده‌اند که پیشینه این دو اصطلاح، دست‌کم تا زمان علّامه حلّی (رحمة‌الله‌علیه) می‌رسد. ۲.
۳ - اثر در چگونگی این واژه نیز چونان «خبر» سخن بسیار است، و عالمان و محدثان در تعریف آن هم‌داستان نیستند. به لحاظ لغت، برجای‌مانده هر چیزی را «اثر» گویند. وقتی تازیان می‌گفتند: ذهبتُ فی اثرِ فلانٍ، یعنی او را پیروی کردم، پای برجای پای او نهادم و رفتم. الماثره، مکرمت و بزرگی‌ها را گویند، چون نسل در نسل و عصرها و عصرها گزارش می‌شود و... بدین‌سان تعریف عالمان و محدثان از «اثر» نیز به‌دوراز معنای لغوی آن نیست. اکنون تعریف‌ها را بنگریم و سپس چگونگی آنها را: شایع‌ترین تعریف از «اثر» در میان محدثان این است که «اثر»، آن چیزی است که از صحابه رسیده باشد.
الآثار علی افعال الصحابة. که اطلاق آن بر کلام رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نیز صحیح است. این تعریف، گو اینکه شایع‌ترین تعریف از «اثر» است ـ چنانکه گفتیم ـ و پیشینه‌ای بس کهن دارد امّا از دقت و استواری لازم برخوردار نیست. این است که گفته می‌شود «فلان من حملة الآثار» و مراد آن است که آن‌کس، از محدثان است. از تتبع در آثار عالمان عامه برمی‌آید ـ چنانچه گفتیم ـ که این تعریف از اثر، کهن است؛ امّا عالمان درباره آن متّفق القول نیستند.
آثار متقدمان بسیار است و نیازی به گزارش دیگر آثار نیست. (امّا باید یاد کنیم که فهرست نگاران امروزی اهل سنت ، غالباً ذیل عنوان «الاحادیث»، منقول از رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و ذیل «عنوان الآثار»، منقول از صحابه را می‌آورند) آنچه تا بدین جا آوردیم، تعریف عالمان عامه بود از «اثر»؛ امّا برخی از عالمان و محدثان شیعه بر این باورند که این دو همگون هستند؛ امّا رئیس محدثان شیعه (رضی‌الله‌عنه) از عنوان «آثار صحیح» احادیث رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و اوصیای صادق آن بزرگوار را مراد کرده است. این اصطلاح‌ها اگر هم در میان آثار شیعی یافت شود نوظهور است. ۲.
۴ - سنت یکی دیگر از واژه‌هایی که در این مبحث معنای آن باید روشن شود، « سنت » است. سنت از نگاه‌های گونه‌گون، تعریف‌های گونه گونی یافته است. ۲.۴.
۱ - سنت در فرهنگ‌ها سنت، همان شیوه، روش و آهنگ عمومی است. زهری نوشته است: سنت، شیوه معمول را گویند، چه نیک و چه بد. سخن رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است که فرمود: من سنّ سنة حسنة فله اجرها و اجر مَنْ عمل بها الی یوم القیامة... هر آنکه شیوه‌ای نیکو بنیان نهاد، پاداش عمل به آن و عمل تمام کسانی که تا قیامت بدان عمل کنند را خواهد برد... سنت، شیوه استوار و پسندیده را گویند. ۲.۴.
۲ - سنت در نگاه اصولیان اصولیان به «سنت» درمجموع منابع تشریع می‌نگرند، و آن را به‌عنوان یکی از منابع فکر اسلامی و تشریع تعریف می‌کنند؛ سنت عبارت است از قول، فعل و تقریر رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله). بسیاری از اصولیان شیعه به تعریف سنت نپرداخته‌اند؛ شاید به لحاظ اینکه مقصود از آن را روشن می‌دانستند. ازآنچه اکنون نقل کردیم و نیز از تعریف‌های اصولیان عامّه، به‌روشنی توان دریافت که در معنای آن تقریباً همه متفق القولند. سنت سه بخش دارد: قول، فعل و تقریر. ۲.۴.
۳ - فرق سنت و حدیث اکنون یادآوری کنیم که در برخی از کلمات و تعریف‌های گذشته دیدیم که سنت را به قول معصوم و فعل و تقریر وی اطلاق کرده بودند؛ بدین‌سان توان گفت که سنت به این معنا، اخصّ از حدیث است؛ چون در این صورت، سنت یعنی آنچه عنوان فعل و قول و تقریر معصوم دارد و بدان بزرگواران توان نسبت داد؛ یعنی صحیح مصون از خطا و اشتباه. ۲.۴.
۴ - سنت در نگاه فقیهان فقیهان، گاه سنت را در مقابل « بدعت » نهاده‌اند و در تعریف بدعت گفته‌اند: ما خالَفَ اصول الشریعة و لَمْ یوافق السنّة بدعت آن است که با سنت همگون نباشد و با اصول شریعت مخالفت داشته باشد. بدین‌سان معنای «سنت» هر آن چیزی است که از شریعت، وجوب آن را توان بهره گرفت. این معنا را ظاهراً از برخی روایات نیز می‌توان استفاده کرد. واجب آن است که ظاهر را بشویی. سنت در مقابل بدعت، در روایات نیز مکرّر به‌کاررفته است.
کاراندک مطابق سنت بهتر است از عمل بسیارِ آمیخته با بدعت. امّا آنچه در عرف فقیهان بیشترین کاربرد را دارد، سنت به معنای « استحباب » است؛ شیوه شایسته پیروی در دین را که وجوب نداشته باشد، سنت گویند. » وجود دارد که در آنها روایات مشتمل بر واژه سنت به معنای «استحباب» گزارش، و به بحث نهاده می‌شود. سنت دو گونه است: واجب ، که عمل بدان هدایت است و ترک آن ضلالت و گمراهی، و مستحب که عمل بدان فضیلت است و ترک آن و روی آوردن ب. غ. آن، خطاست» روشن است که فقیهان، ب. ت. ب. موضوع فقه، به تعریف «سنت» پرداخته‌اند و چون موضوع فقه، بحث و فحص از حکم شرعی افعال بندگان است به لحاظ وجوب ، استحباب ، حرمت ، کراهت و اباحه ، «سنت» را به گونه‌ای تعریف کرده‌اند که با این موضوع سازگاری داشته باشد. ۲.۴.
۵ - سنت در نگاه محدّثان تعریف محدثان از «سنت»، شامل‌تر و فراگیرتر است. آنان می‌کوشیدند پیامبر را چونان الگویی نیکو و اسوه‌ای ارجمند برای مسلمانان معرفی کنند، تا مسلمانان در تمام زندگی و موضع گیری‌های خود، در باید و نبایدهای اجتماعی و فردی، از آن بزرگوار پیروی کنند؛ . را نشان می‌دهد. ۲.۴.
۶ - نگاهی تاریخی به سنت اکنون و در پایان بحث به تحوّل مفهوم سنت و چگونگی تطوّر معنای آن بپردازیم، با اشاره به دو نکته:
۱) گفتیم سنت به لحاظ لغت، «شیوه معمول و معهود» را می‌گویند. برخی از عالمان بر این باور هستند که در آغاز، «سنت» به همین معنا استعمال می‌شده است. مفهوم سنت در آغاز چنین بوده است: الطریقة الدینیّة الّتی سلکها النبی (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فی سیرته المطهّرة بنابراین «حدیث»، عام بوده است و اطلاق می‌شده است به حکایت قول و فعل رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله)؛ امّا سنت، ویژه افعال و اعمال آن بزرگوار تلقی می‌شده است. یکی از پژوهشیان که این تفاوت را در معنای «حدیث» و «سنت» بازگفته، ادامه داده است که: در پرتو این دوگانگی معنایی «حدیث» و «سنت» است که این سخن محدثان را که گاه می‌گفتند: این حدیث مخالف سنت است و...
شگفت‌انگیز آنکه گاهی از این دو به‌گونه‌ای تعبیر شده است که گویا دو چیزند که یکدیگر را پشتیبانی می‌کنند و درک یکی در فهم آن دیگری به‌کار می‌آید. امّا ظاهراً اگر این اصطلاح در میان پیشینیان از علما هم مطرح بوده است ـ حال به هر جهت ـ بعید است که با نصوص روایات موافق باشد. بسیار بعید می‌نماید. امّا آیا تا آن روز «سنت» اصطلاحاً، ویژه فعل، قول و تقریر رسول‌الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بوده است یا نه، موضوعی است که نیاز به بررسی تاریخی گسترده‌ای دارد. اقوال بسیار دیگری نیز دراین‌باره در منابع توان یافت که نیازی به بررسی ندارد. ۲.
۵ - تدوین تدوین در اصل به معنای «در دیوان نبشتن» بوده و در اصطلاح به معنای ثبت نوشته‌های متفرق در کنار هم به‌منظور حفظ آنها از نابودی است و اگر این نوشته‌ها در فصل‌هایی تنظیم، و در کنار هم جمع شود، به آن تصنیف می‌گویند. ۲.
۶ - تقیید « تقیید » نیز به معنای ثبت و نگارش است، اما تدوین ازنظر معنی از آن وسیع‌تر است. اصطلاح تدوین در عصر صحابه و تابعین استعمال چندانی نداشته و در آن دوره بیشتر بر اصطلاح کتابت و تقیید و تألیف تأکید می‌شده است. ب. ت. ب. موارد کاربرد آن، از تدوین دو معنی فهمیده می‌شود: ثبت حدیث، و تنظیم حدیث و تألیف رساله یا کتب کتاب حدیثی.
منبع: ترتیب العین، ج ۳، ص ۱۷۷ · معجم مقاییس اللغة، ج ۲، ص ۳۶ · لسان العرب، ج ۹، ص ۲۳۷ · مجمع البحرین، ج ۱، ص ۴۷۰ · مقباس الهدایة، ج ۱، ص ۵۶ · المصباح المنیر، ج ۱، ص ۶۸ · صبحی صالح، علوم الحدیث و مصطلحه، ص ۴ · التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۲، ص ۱۷۷ · الرعایة فی علم الدرایة، ص ۵۰ · اصول الحدیث، علومه و مصطلحه، ص ۲۸ · تدریب الراوی، ج ۱، ص ۲۳ · الاتجاهات الفقهیة عند اصحاب الحدیث فی القرن الثالث الهجری، ص ۱۲-۱۳ · فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ج ۱، ص ۱۷۳ · الوجیزة فی الدرایة (تراثنا، العدد ۳۲، ص ۴۱۲) · قوانین الاصول، ص ۴۰۹ · مقباس الهدایة، ج ۱، ص ۵۷ · تاج العروس، ج ۶، ص ۳۲۵ · اصول الحدیث و احکامه، ص ۱۹ · ایوبّ بن موسی، الکلیات، ص ۳۷۰ · فتوح البلدان، ص ۳۹ · تکملة الرجال، ج ۱، ص ۱۱۴ · مقباس الهدایة، ج ۱، ص ۶۶-۵۸ · مقباس الهدایة، ج ۱، ص ۵۸ به بعد · حسن بن زین الدین، معالم الدین، ص ۱۹۱ · العین، ج ۸، ص ۲۳۷ · کشاف اصطلاحات الفنون، ج ۱، ص ۹۸ · قواعد التحدیث، ص ۶۲ · تاج العروس، ج ۶، ص ۶ · منهج النقد فی علوم الحدیث، ص ۲۸ · صبحی صالح، علوم الحدیث و مصطلحه، ص۱۱ · الرواشح السماویة، ص ۳۸ · الاحتجاج، ج ۲، ص ۱۶۲ · الارشاد، ج ۱، ص ۳۱۹ · تهذیب اللغة، ج۱۲، ص۲۱۰ · الوافیة، ص ۱۵۷ · اصول الفقه الاسلامی، ج ۲، ص ۴۵۰ · المعتبر، ج ۱، ص ۲۸ · مقباس الهدایة، ج ۱، ص ۶۹ · ارشاد الفحول، ص ۹۵ · التهذیب، ج ۱، ص ۷۸ · الاستبصار، ج ۱، ص ۶۷ · وسائل الشیعة، ج ۱، ص ۴۳۱ ط.
مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث · بحارالانوار، ج۲، ص ۲۶۱ · وسائل الشیعة، ج ۱، ص ۴۳۰ · وسائل الشیعة، ج ۱، ص ۴۳۱ · بحارالانوار، ج ۲، ص ۲۶۴ · دراسات حول القرآن و السنة، ص ۸۶ · بحارالانوار، ج ۱۶، ص ۱۹۴ · صبحی صالح، علوم الحدیث و مصطلحه، ص ۶ · بحارالانوار، ج ۲، ص ۲۶۱ · التذکرة بأصول الفقه، ۲۸ · نظرات فی تراث الشیخ المفید، ص ۱۹۳ · الاتجاهات الفقهیة عند اصحاب الحدیث، ص ۱۲ · ج ۲، ص ۶۰۵، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶ ـ ۱۳۷۵ ش · الصحاح فی اللغة و العلوم، ذیل «صنف»، ج۴، ص۱۳۸۸، چاپ ندیم مرعشلی و اسامة مرعشلی، بیروت ۱۹۷۴ · فتح الباری، ج ۱، ص ۲۰۸، چاپ محب الدین خطیب، قاهره ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.