ترجمه: معنای بسط سخن

درگامی پسین، باید به ساخت‌ معنای «بسط سخن» اشاره کرد که به نظر می‌رسد در عصر تدوین برپایۀ معنای ثانوی ترجمان ساخته شده است. ترجمه به معنای «بسط سخن» در نمونه‌هایی از اوایل سدۀ ۳ق به بعد دیده می‌شود و در عموم آنها، ناظر به مبحثهای بسط داده شده در یک کتاب است. در این کاربرد ترجمه، تقریباً معنای فصل از یک کتاب را دارد. در مواردی محدودتر کاربرد آن به معنای مبحثی و بابی از یک دانش دیده می‌شود. در مواردی نیز کاربرد آن به معنای جزء و کراسه‌ای از کتاب قابل مشاهده است. با ساخت یافتن اصطلاحاتی دیگر ناظر به اجزاء یک تدوین مانند کتاب، فصل و باب، کاربرد ترجمه در این معنا پس از سدۀ ۴ق، روی به ندرت نهاده است. گاه تعبیر «ترجمة الباب» نیز به کار رفته است. یکی از زمینه‌ها برای ادامۀ کاربرد ترجمه به معنای مبحثی از یک کتاب، در آن‌جا ست که امکان به کارگیری اصطلاحاتی چون فصل و باب وجود نداشته است. شاخص‌ترین مورد، دربارۀ کتب رجالی است که بخشی کوچک را به شرح حال هر فرد اختصاص داده‌اند و می‌توان در ارجاع به آن بخش، از تعبیر ترجمه بهره گرفت. در نوشته‌های مربوط به سدۀ ۴ق، چنین ارجاعاتی آغاز شده، و از سدۀ ۵ق، روی به کثرت نهاده است. منبع: ج۱، ص۱۴۵، بیروت، دارالمعرفه · ج۴، ص۲۹۵، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۱۱ق/ ۱۹۹۰م · ج۲، ص۹، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق · ج۳، ص۳۲۵، به کوشش محمد حسن شافعی، بیروت، ۱۹۹۶م · ج۴، ص۲۰۸، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، مکه، ۱۴۱۴ق/ ۱۹۹۴م · ج۱، ص۲۸۸، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۱ق/ ۱۹۵۲م · ج۲، ص۲۹، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، مکه، ۱۴۱۴ق/ ۱۹۹۴م