تضمین (علم بدیع): اقسام کاربردی

۱) به نُدرت اتفاق افتاده است که شاعری بیتی از دیگری را، بدون اشاره به نام شاعر یا تضمین شعر او، تضمین کند و شاعر دیگر با این تصور که بیتِ شاعر دوم است، با تصریح به نام شاعر دوم، بیت را دوباره تضمین کند؛ مثالی دیگر که سعدی در تضمین زیر چنین کرده است: زن بد در سرای مرد نکو •••• هم در این عالم است دوزخ او زینهار از قرین بد زنهار ••••و قنا ربٌنا عذاب النٌار حافظ نیز در این‌گونه تضمین چنین کرده است: چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت ••••شیوه‌ی جنات تجری تحتها الانهار داشت ۳) شاید شاعر غزلی را تضمین کند و آن را به صورت مربع یا مخمس یا مسدس و مانند آن در آورد، مثلاً عماد فقیه کرمانی شعری از فخرالدین عراق ی را به صورت مخمس تضمین کرده است. منبع: دیوان، ج۱، ص۷۷۷، چاپ حسین بحرالعلومی، تهران ۱۳۴۸ش · دیوان، ص۳۴۵، چاپ غلامرضا رشید یاسمی، تهران ۱۳۶۲ش · ج۱، ص۱۲۸، انشای ابوالمعالی نصراللّه منشی، چاپ مجتبی مینوی، تهران ۱۳۴۳ش · دیوان، ج۲، ص۱۰۳۹، چاپ حسین بحرالعلومی، تهران ۱۳۴۸ش · دیوان، ج ۱، غزل ۱۹۷، بیت ۱، چاپ پرویز ناتل خانلری، تهران ۱۳۶۲ش · مجموعه آثار فخرالدین عراقی، ج۱، ص۲۵۲، چاپ نسرین محتشم، تهران ۱۳۷۲ش · بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ج۱، ص۱۵۳، چاپ میرجلال الدین کزّازی، تهران ۱۳۶۹ش · دیوان کامل شیخ بهائی، ج۱، ص۱۶۱ـ ۱۶۲، تهران ۱۳۶۸ ش · دیوان، ج۱، ص۶۹۴ـ۶۹۶، چاپ مهرداد بهار، تهران ۱۳۶۸ش