تعلیم و تعلم علما: تحصیل و تدریس در معارف دین

نخستین نغمه‌های آسمانی وحی در اسلام بیان‌کننده ارزش قلم، آموزش علم و دانش و فراگیری آن است که آن را یکی از نعمت‌های پروردگار بر بشر معرفی می‌کند. «اقْرَاْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ... اقْرَاْ وَ رَبُّکَ الْاَکْرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛ بخوان به نام پروردگارت که عالم را خلق کرد، ... بخوان درحالی‌که پروردگارت بخشنده است، او که به وسیله قلم به بشر تعلیم داد». امر آموزش در قرآن کریم یکی از اهداف بعثت انبیاء معرفی شده است: «وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ؛ خداوند رسولی از میان شما برایتان فرستاد تا کتاب و حکمت به شما بیاموزد». از نظر اسلام علم‌آموزی و تعلیم آن نه تنها امری پسندیده است بلکه از واجبات دین به شمار می‌رود. فراگیری دانش بر هر مسلمان امری واجب است؛ و این وجوب تحصیل علم و لزوم تعلیم آن بر دانشمندان محدود به زمان و مکان خاصی نیست از این‌رو امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) فرمودند: «اطلبوا العلم ولو بالصیّن» شما دنبال دانش بروید و لو اینکه در دورترین نقاط همچون چین به دست آید»؛ و «طلب العلم فریضة علی کل حال؛ در این میان آن علمی که بر تحصیل و تعلیم آن تأکید بیشتری شده است به حدی که بر مسلمین واجب شده که از هر قومی عده‌ای برای فراگیری آن هجرت کرده، همه سختی‌ها را تحمل نمایند و سپس به میان قوم خود برگشته به تعلیم دیگران بپردازند علوم و معارف دین است خداوند در قرآن کریم می‌فرماید «فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ اِذا رَجَعُوا اِلَیْهِمْ؛ چرا از میان هر قومی از شما گروهی کوچ نمی‌کنند تا با تفقه در دین و آموختن معارف آن به میان قوم خود برگشته و آنها را انذار نمایند». در عصر حضور، ائمه (علیهم‌السّلام) بر تعلیم علوم دین و پرورش عالمان دین تأکید فروان داشتند و در عصر غیبت نیز علماء ربانی با تحمل تمام سختی‌ها و فشار‌ها، گاه با پیمودن فرسنگ‌ها راه و کشیدن مشقت‌های طاقت‌فرسا همان راه را ادامه داده و با آموختن علوم دین و بسط و گسترش آن از این میراث گران‌بها به خوبی پاسداری نموده و خود به درجات عالیه‌ای از علم و معرفت دست یافتند. منبع: علق/سوره۹۶، آیه۱۵ · جمعه/سوره۶۲، آیه۲ · الاصول من الکافی، ج۱، کتاب فضل العلم، باب فرض العلم، ص۳۰، تصحیح علی‌اکبر غفاری، ناشر مکتبه الصدوق تهران، دوم، ۱۳۸۱ هـ. ق · بحارالانوار، ج۲، ص۳۲، دارالکتب الاسلامیه تهران، چاپ چهارم، ۱۳۶۲ · ج۲، ص۴۰، مرکز نشر و آثار فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۹ هـ ق · توبه/سوره۹، آیه۱۲۲ · ده گفتار، مقاله‌ فریضه علم، ص۱۲۹، انتشارات صدرا، تهران، ۱۳۹۸ هـ ق