اما اینکه آنها مانند انسان ، موجوداتی مستقل با اعضا و جوارح خاص باشند صحیح نیست و برخلاف نظری است که اهل ظاهر از ظواهر آیات و احادیث میفهمند. در مورد انسان و حیوان هم همینطور است. پس هر امر کلی، مبتنی بر نظام مخصوصی است که حکمت الهی آن را ایجاد نموده و قوام و دوام آن بهواسطه روحی الهی است که در زبان شرع به آن ملک میگویند و میتوان از آن به قوای طبیعی نیز نام برد؛ زیرا در عالم امکان چیزی جز طبیعت و یا نیرویی که اثر آن در طبیعت مشهود است وجود ندارد و اصل ثابت و مسلمی که هیچ خلافی در آن نیست این است که در باطن جهان خلقت ، چیزی هست که قوام و نظام جهان به آن وابسته است و هیچ عاقلی نمیتواند آن را انکار کند؛ هر چند منکران وحی با گذاشتن نام ملک بر آنها مخالفت کنند یا مومنان، نام قوای طبیعی را با این استدلال که این نامها (قوای طبیعی و یا ناموس طبیعی) در زبان شرع نیامده است قبول نکنند.
اما حقیقت هر دو یکی است و این نامگذاریها، شخص عاقل را از حقیقت غافل نمیسازد و اگر به غیب ایمان داشته باشد ارواح را دارای وجودی میداند که نمیتوان به کنه آن دست یافت ولی کسی که به غیب ایمان ندارد میگوید روح را نمیشناسم ولی میدانم نیرویی هست که من حقیقت آن را نمیفهمم؛ چیزی که جز خداوند بر آن آگاه نیست. پس مردم در حالی که همه به وجود چیزی اقرار میکنند که قابل مشاهده و احساس نیست و معترفند که آنطور که باید آن را نمیشناسند و با کمک عقل خود به حقیقت آن دست پیدا نمیکنند در چه چیزی با هم اختلاف دارند؟
در این صورت چه اشکال و ایرادی بر این شخص (که به غیب (مطلق) ایمان ندارد؛ ولی اعتراف میکند چیزی وجود دارد که از دیده او پنهان است و میگوید: من غیبی را تصدیق میکنم که اثر آن را مشاهده کنم) وارد است؟ بنابراین او هم مانند مومنان ، به وجود غیب اذعان دارد. هر کس با خود بیاندیشد درمییابد که وقتی در برابر کاری واقع میشود که در آن، دو جنبه حق و باطل و خیر و شر باشد، در وجودش اختلاف و درگیری در مورد انجام یا ترک آن ایجاد میشود؛ چنانکه این مساله در وجودش به شور گذاشته میشود و یکی از آن دفاع میکند و دیگری بر آن اشکال میگیرد؛ یکی میگوید این کار را انجام بده و دیگری او را از آن منع میکند؛ تا اینکه یکی از دو طرف پیروز میشود.
چیزی که در وجود ما نهاده شده و ما آن را قدرت و یا تفکر مینامیم در واقع همان روح و معنایی است که ما به ذات و حقیقت آن دست پیدا نمیکنیم و بعید نیست که خداوند همان را، ملک نامیده باشد و یا ملائکه را علت آن بداند و یا نام دیگری بر آن اطلاق کند. همان طور که (میدانیم) نامگذاری و تسمیه برای مردم ممنوع نیست؛ در ادامه میگوید: اگر این تفسیر صحیح باشد دور نیست که در این آیه (آیه ۳۴ سوره بقره ) اشاره به این باشد که خداوند متعال هنگامی که زمین را آفرید و آن را با نیروهای روحانی قوام و دوام بخشید و هر نیرویی را مخصوص نوعی از مخلوقات قرار داد؛ چنانکه هیچ مخلوقی نمیتواند از محدوده آن خارج شود؛ سپس انسان را آفرید و به او قدرتی داد که بتواند بر همه نیروهایی که در طبیعت وجود دارد غلبه کند و آنها را در آبادانی زمین به کار گیرد.
خداوند در این آیه از تسخیر نیروهای طبیعت توسط انسان به سجود تعبیر کرده که معنای تسلیم و تسخیر نیز از آن فهمیده میشود و او را بهسبب همین استعداد نامحدود و قدرت دخل و تصرف در پدیدههای جهان، خلیفه خود در زمین گردانید؛ زیرا کاملترین موجود روی زمین است؛ منتهی در بین این نیروها یک استثنا قائل شده (که انسان قدرت تسخیر آن را ندارد) و آن ابلیس است؛ همان نیرویی که خداوند آن را در ذات این جهان در آمیخته تا موجود مستعد کمال را به سوی نقص و کاستی ترغیب و راه بقای وی را سد کند و او را به سوی فنا بکشد یا اینکه آدمی را از پیروی حق و انجام اعمال خیر باز دارد و با او (به سبب صرف قوایش برای رسیدن به صلاحیت خلیفة اللهی و دست یافتن به مراتب کمال) به ستیزه برخیزد.
همان نیرویی که با آثار خود عدهای را گمراه ساخته است؛ چنانکه گروهی معتقدند در جهان خدای دیگری به نام خدای بدیها هم وجود دارد؛ در حالی که او خدا نیست بلکه وسیله سنجش الهی است و حکمت وجودی او را جز خدا نمیداند. سپس میگوید: و اگر کسی این تاویل و تفسیر را بپذیرد در تعالیم دینی چیزی که او را از این عقیده باز دارد وجود ندارد. مهم این است که قلب و روح انسان به حقایقی که آن را فهمیده است، اطمینان و یقین پیدا کند. وی بار دیگر به توضیح داستان تمثیلی آدم میپردازد و میگوید: توضیح این تمثیل بر طبق این عقیده این است که: اگر خداوند به ملائکه اطلاع میدهد که انسان را خلیفه خود گردانیده است به معنای آمادگی زمین و نیروهای این جهان و ارواح آن (که قوام و دوام جهان به آنها بستگی دارد) برای تکوین و پیدایش نوعی از مخلوقات است که قدرت تصرف بر آنها را دارد و با آفرینش او، خلقت این زمین کامل میگردد و علت سوال ملائکه از فسادکاری این خلیفه بر روی زمین این بود که این موجود بر طبق اراده و اختیار خود عمل میکرد و از استعداد علمی و عملی نامحدودی برخوردار بود و این داستان نشان دهنده میزان استعداد انسان و مقدمهای است برای بیان اینکه این استعداد منافاتی با مقام خلافت وی در زمین ندارد.
تعلیم همه اسماء به آدم نیز مبین استعداد او برای فراگیری همه علوم و بهکارگیری آنها جهت عمران و آبادانی زمین است و عرضه اسماء بر ملائکه و پرسش از آنها و عدم توانایی آنها بر پاسخ دادن، مبین این است که هر روحی از ارواح مدبره عالم ( فرشتگان ) آگاهی و شعور محدودی دارد که نمیتواند فراتر از حد وظیفهاش باشد و سجده ملائکه بر انسان عبارت است از مسخر شدن این ارواح و نیروها برای او و انتفاع وی از آنها جهت شناخت بیشتر به سنتهای الهی و خودداری کردن ابلیس از سجده بر آدم ، نشان دهنده عجز و ناتوانی اوست از سلطه بر روح بدی و شر و نابود ساختن انگیزههای زشتی در خویشتن (که خود عامل ایجاد فساد و درگیری و دشمنی و تجاوز در زمین است) و اگر آن نبود، انسانها همانند ملائکه و بلکه بهتر و برتر از آنها میشدند و از وضعیت کنونی خویش خارج میگردیدند.
منبع: التفسیر و المفسرون، ج۲، ص۴۳۰ · بقره/سوره۲، آیه۳۴ · تفسیر المنار، ج۱، ص۲۲۳ · تفسیر المنار، ج۱، ص۲۳۳-۲۳۴
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
