ولی به این اشکالات جز جوابهای ضعیف و سست نمیدهد و خواننده را در حیرت و سرگردانی رها میکند. ولی هنگام پرداختن به مسائل کلامی نظریات مذاهب، اشعری میگردد. در حالی که برخی او را متهم میسازند و میگویند او با این روش اعتقادات خود را تقویت میکرده و جرات آشکار ساختن آن را نداشته است. در مورد علت آن میگوید: وی (همانطور که هنگام مرگ در وصیت نامهاش اظهار داشته) اشتیاق زیادی برای رسیدن به حق داشت؛ از همینرو، تمام توان و استعدادش را در بیان شبهات دشمنان و مخالفان بهکار گرفت تا اینکه سخنی برای آنان باقی نماند؛ اما در ارائه جواب، نیروی خود را از دست داده بود و سستی نشان میداد؛ و ما میدانیم که از نظر روحی و روانی وقتی کسی تمام توانش را در کاری صرف نماید از پرداختن به کاری دیگر ناتوان میماند و نیروی نفس و روح معادل با نیروی بدن است.
خود وی در مقدمه کتاب نهایة العقول به ذکر این مساله پرداخته و صحت ایننظر را تایید کرده است؛ زیرا وی ملزم بوده که مذهب مخالف را به طور کامل بیان کند چنانکه اگر خصم بخواهد به بیان نظر خویش بپردازد نتواند چیزی بر آن بیافزاید یا از آن بکاهد و بههمین علت در کتاب الاربعین ادله قائلین به جهت را بیان کرده، سپس خواسته است به آن جواب دهد؛ اما از عهده آن بر نیامده و در دو جا بهگونهای ناگوار دچار مغالطه شده و آن را در مواضع متعددی بیان کرده است. ۱۴.
۱ - تظاهر به دفاع از مکتب اشعری از جمله مواردی که ظاهرا درباره مذهب خویش یعنی مکتب اشعری، به بحث پرداخته، هنگام تفسیر این آیه است، «ان الذین کفروا سواء علیهم اانذرتهم ام لم تنذرهم لا یؤمنون؛ در حقیقت کسانی که کفر ورزیدند (چه بیمشان دهی، چه بیمشان ندهی) برایشان یکسان است و ایمان نخواهند آورد.» وی میگوید: اهلسنت (منظورش اشاعره است) به این آیه و آیات مشابه دیگری چون: «لقد حق القول علی اکثرهم فهم لایؤمنون؛ پس آنان ایمان نخواهند آورد.» و «ذرنی و من خلقت وحیدا...
سارهقه صعودا؛ مرا با آنکه (او را) تنها آفریدم واگذار... سپس در تقریر و تبیین این استدلال، پنج وجه را ذکر کرده است: نخست آنکه خداوند از اشخاص معینی خبر داده که هرگز ایمان نمیآورند؛ پس اگر آنان ایمان آورند، دروغ بودن خبر خدا لازم میگردد. دوم آنکه چون خداوند از کفر آنان آگاه است، ایمان آوردن آنان مستلزم تبدیل علم خداوند به جهل میشود. سوم اینکه علم به عدم ایمان، وجود ایمان را محال میسازد؛ زیرا علم در صورتی علم است که مطابق با واقعیت باشد و علم به عدم ایمان در صورتی مطابق با واقع است که ایمانی وجود نداشته باشد؛ بنابراین اگر ایمان (با علم به عدم ایمان) تحقق یابد یعنی در یک زمان هم موجود است و هم معدوم؛ و این محال است.
پس امر به ایمان با وجود علم خداوند به نبود آن، جمع بین ضدین است، بلکه جمع بین عدم و وجود است و در هر صورت محال م. ب.. چهارم اینکه خداوند اینان را (یعنی کسانی را که گفته است ایمان نمیآورند) مکلف به ایمان نموده و ایمان تصدیق خداوند است در آنچه از آن خبر داده؛ و از جمله چیزهایی که خداوند خبر داده، آن است که آنان هرگز ایمان نمیآورند؛ در حالی که آنان به ایمان مکلف شدهاند و این تکلیف، جمع بین نفی و اثبات است. پنجم اینکه خداوند بر کفار عیب گرفته که آنان میکوشند کاری بر خلاف آنچه خداوند در این آیه خبر داده است انجام دهند: «یریدون ان یبدلوا کلام الله قل لن تتبعونا کذلکم قال الله من قبل؛ میخواهند دستور خدا را دگرگون کنند.
بگو: هرگز از ما پیروی نخواهید کرد؛ خداوند پیشاپیش درباره شما چنین گفته است» پس ثابت شد که تصمیم بر انجام کاری خلاف آنچه خداوند از آن خبر داده، تصمیم بر تبدیل و تغییر کلام خداست و این چیزی است که از آن نهی شده و در اینجا خداوند خبر داده است که آنان هرگز ایمان نمیآورند؛ پس کوشش برای ایمان آوردن آنان، اقدامی است برای تبدیل و تغییر کلام خدا (که آنهم نهی شده است) و ترک کوشش برای ایمان آوردن آنان هم مخالف دستور خداست؛ بنابراین انجام دادن و انجام ندادن آن، هر دو، نکوهیده و مذموم است.
او میگوید: این وجود و این گفتارها مخالف اصول اعتزال است و محققان گذشته و حال، آنها را در دفع و هدم اصول معتزله بهکار بردهاند و معتزله با هر جواب ممکن و قانع کننده سعی در جواب دادن به این موارد کردهاند. البته در این وجوه پنجگانه (که پنداشته است برای پذیرفتن جواز تکلیف ما لایطاق دلایل محکم و استواری هستند) و گمان کرده است که خصم آنان، یعنی معتزله، هراندازه قدرت و توان داشته باشند در جواب دادن به آن عاجزند! آثار سستی و ضعف کاملا هویداست؛ زیرا اساس آن این است که علم ازلی الهی به بیایمانی کافران تعلق یافته و وجود علم به هر صورتی که باشد، علت وقوع معلوم نیست؛ بلکه وقوع معلوم در زمان خاص خود، علت حصول آن علم است.
پس علم تابع معلوم است؛ لذا اگر فرض بر ایمان آنان شود، علم به ایمان، حاصل است. پس علم قدیم، اصل نیست؛ بلکه فرع تحقق معلوم در زمان خود است؛ پس اگر فرض شود ایمان مکلف، واقعی است، نتیجه آن، علم ازلی خدا به ایمان اوست. مهم این است که مکلف در انتخاب کفر و ایمان مختار است؛ ۱۴.
۲ - دلایل معتزله بر استدلالات اشعری آری، این تظاهری است در دفاع از مذهب رسمی که از جانب حکومتهای زمان بر مردم تحمیل شده و همین تظاهر او را وادار به ذکر وجوهی کرده که ضعف و سستی بر چهره آنها مشخص است و برای هماهنگی با جو حاکم مجبور به سازگاری با وضع موجود گردیده است و به همین علت میبینیم هنگامی که به ذکر دلایل معتزله میپردازد، آن دلایل را با قدرت و دقت و احاطه و تفصیل بیان میکند؛ چنانچه مجالی برای امکان قبول وجوه و استدلالات اشعری باقی نمیگذارد.
او دلایل معتزله را در سه مورد میآورد: نخست ممانعت نکردن از کفر و ایمان؛ دوم اینکه وجود علم، مستلزم عمل نکردن نیست؛ خلاصه مورد اول این است که: قرآن پر است از آیاتی که دلالت میکند هیچ مانعی بر سر راه پذیرش ایما وجود ندارد؛ مانند آیه «و ما منع الناس ان یؤمنوا اذ جاءهم الهدی؛ چه چیزی مردم را از اینکه ایمان بیاورند منع کرده است.»، « و ماذا علیهم لو آمنوا؛ اگر ایمان میآوردند چه بر سرشان میآمد.« «و فما لهم لا یؤمنون؛ یا او را از کفر نهی مینماید در حالی که کفر را بر وی تحمیل کرده است؟!
خداوند همچنین میفرماید: «رسلا مبشرین و منذرین لئلا یکون للناس علی الله حجة بعد الرسل؛ پیامبرانی بشارت دهنده و هشدار دهنده فرستادیم تا بعد از آن، مردم در مقابل خدا (بهانه و) حجتی نداشته باشند.» و میفرماید: «ولو انا اهلکناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لولا ارسلت الینا رسولا فنتبع آیاتک من قبل ان نذل و نخزی.؛ و اگر ما آنان را قبل از ارسال رسل به وسیله عذابی هلاک کنیم میگویند: پروردگارا اگر بر ما پیامبری میفرستادی ما قبل از اینکه خوار و رسوا شویم، از آیات تو پیروی میکردیم.» پس وقتی که خداوند متعال برای آنان عذری باقی نمیگذارد و زمینه آن را از بین میبرد، اگر علم خداوند به کفر آنان و خبر دادن از آن، مانعی برای ایمان آوردنشان تلقی شود، مسلما از بزرگترین عذرها برای آنان است؛ چنانکه مذمت آنان بر کفر و انکار، بهترین دلیل بر اختیار و قدرت انتخاب آنان و اینکه مانعی قهری بر سر راه ایمانشان وجود ندارد است.
در مورد دوم، ده وجه را مبنی بر اینکه معلوم (به سبب علم به آن) تغییر نمیکند آورده است؛ زیرا علم متعلق به معلوم است؛ پس اگر معلوم، ممکن باشد خداوند آن را ممکن میداند و اگر واجب باشد خداوند علم به وجوب آن دارد و شکی نیست که ایمان و کفر ب. ت. ب. ذات آنها ممکن الوجود است؛ پس اگر به سبب علم، واجب الوجود گردند، نتیجه این میشود که علم در معلوم موثر است؛ که ضرورتا باطل است. همچنین خداوند متعال میفرماید: «لا یکلف الله نفسا الا وسعها؛ خداوند بر هیچ کس جز بهاندازه توانایی او تکلیف نمیکند.» «و ما جعل علیکم فی الدین من حرج؛ در دین بر شما سختی قرار نداده است.» و میفرماید: «ویضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم؛ و از (دوش) آنان قید و بندهایی را که بر ایشان بوده است برمیدارد.» ب.
ت. ب. این آیات چطور ممکن است که خداوند به بندگانش تکلیف مالایطاق کند؟! پس اگر فرض شود بندهای مومن است، خواهی دانست که علم ازلی الهی، به حصول ایمان تعلق یافته است و اگر فرض شود کافر است، خواهی دانست که علم ازلی به کفر تعلق یافته است که (در واقع) فرض وجود علمی است به جای علمی دیگر و نه تغییر در علم. دلیل آن اینکه هیچگاه بر دلایل اهل اعتزال، خرده چندان مهمی نگرفته است؛ بلکه بهطور کامل و وافی آن را باین کرده است و این خود، واقعیت گرایش او را میرساند. ۱۴.
۳ - طرح شبهه بر معتزله و اشاعره وی پس از بیان دلایل هر دو طرف در این خصوص، شبهاتی را مطرح میسازد و سخنان شک برانگیزی بیان میکند و آنها را به شکاکانی نسبت میدهد که از روی عناد و خصومت چنین مباحثی را وارد علم کلام نمودهاند. میگوید: بدان که این بحث منشا گمراهیهای زیادی شده است؛ از جمله آنکه منکران تکلیف و نبوت گفتهاند: ما سخنان معتقدان به جبر (یعنی اشاعره) را شنیدیم و آن را قوی و محکم یافتیم و این جوابهایی که معتزله دادهاند بیشتر شبیه خرافه است و شخص عاقل به آن توجهی نمیکند.
سخنان معتزله را شنیدیم که میگویند جبر با تکلیف سازگار نیست و (لی) جوابی که جبریون دادهاند بسیار ضعیف و سست است. مجموعه این دوم کلام، سخنی قوی در رد اصل تکلیف است و اگر اصل تکلیف باطل باشد رسالت پیامبران بیهوده است! و اینگونه، در هنگام بررسی و ارائه نظریات، چه مخالف و چه موافق، شک و تردیدهایی را در خواننده القا میکند. ۱۴.
۴ - طرح شبهات طاعنان بر قرآن سپس اشکالات دیگری را که طاعنان بر قرآن و اسلام گرفتهاند، به دنبال مناظره بین جبریها و قدریها نقل مینماید و نتیجه میگیرد که رجوع به مسائل عقلی منشا کفر و گمراهی میگردد و بههمین سبب گفتهاند: هر کس در علم کلام تعمق کند کفر میورزد. ولی این دانستن، کسی را به انجام گناه وا نداشته است (علم، مایه تحمیل معلوم نیست). پدرم گفت از پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) شنیدم که فرمود: علم خدا در مورد شما، مانند آسمانی است که شما را در برگرفته و زمینی است که شما را احاطه کرده است؛ همانطور که نمیتوانید از این آسمان و زمین خارج شوید، از محدوده علم خدا هم نمیتوانید خارج شوید و همانگونه که آسمان و زمین نمیتواند شما را وادار به گناه کند، علم خدا هم شما را وادار به انجام گناهان نکرده است.
منظورش این است که علم ازلی خداوند، بر اعمال بندگان محیط است، ولی سبب و علت انجام آن نیست؛ زیرا علم قبلی خداوند تابع رفتار بعدی بندگان است. بندگان هر طور عمل کنند خداوند آن را میداند؛ بدون اینکه علم خدا در اراده بنده موثر باشد. ولی شاید تجاهل کرده که به دنبال حدیث یاد شده گفته است: اخبار و روایاتی که جبریّه و قدریّه نقل کردهاند فراوان است و غرض از نقل این حدیث بیان آن است که شایسته پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نیست چنین سخنی بگوید؛ زیرا گفتاری متناقض و باطل است. متناقض است به این دلیل که آغاز آن بر جبر و دنباله آن بر اختیار دلالت میکند و باطل است؛ چون علم به عدم ایمان و علم به وجود آن ضد هم هستند و تکلیف به ایمان آوردن همراه با علم به نبود ایمان، تکلیف به جمع بین نفی و اثبات است. ۱۴.
۵ - عدم رعایت مصالح دینی و دنیوی بندگان بر خدا بر همین شیوه در تفسیر آیه «قال انظرنی الی یوم یبعثون قال انک من المنظرین. قال فبما اغویتنی لاقعدن لهم صراطک المستقیم؛ ابلیس گفت مرا تا روز قیامت مهلت بده. خداوند به او گفت: تو از مهلت داده شدگانی، پس ابلیس گفت: به این علت مرا گمراه کردی، آنان را (بندگانت را) از راه مستقیم تو باز میدارم.» میگوید: بزرگانمان به این آیه استدلال کردهاند که رعایت مصالح دینی و دنیوی بندگان بر خداوند واجب نیست و توضیح آن این است که ابلیس مهلت بسیار طولانی از خداوند خواست و خداوند هم این مهلت را به او داد و سپس خود ابلیس بیان میکند که درخواست مهلت برای فریب خلق و گمراهی آنان و ایجاد وسوسه در دلهایشان بود و خداوند هم میدانست که بسیاری از مردم، ابلیس را اطاعت مینمایند و وسوسههای او را میپذیرند؛ چنانکه خداوند میفرماید: «و لقد صدق علیهم ابلیس ظنه فاتبعوه الا فریقا من المومنین.؛ و شیطان گمان خود را در مورد آنان راست یافت، و آنان از او پیروی کردند جز گروهی از مومنین .» پس معلوم میگردد که دادن مهلت طولانی به ابلیس منشا پیدایش مفاسد عظیم و کفر فراوان است.
حال اگر خداوند مراعات مصلحت بندگانش را مینمود از مهلت دادن به او خودداری میکرد. اما از آنجا که خداوند به او مهلت داده میفهمیم که رعایت مصلحت بندگان بر خداوند واجب نیست. مطلب دیگری که این قول را تقویت میکند این است که خداوند پیامبران را برای هدایت خلق فرستاد، در حالی که از وضع ابلیس آگاه بود و میدانست که او مردم را جز به کفر و الحاد به چیزی دیگری فرا نمیخواند. سپس خداوند پیامبران را که هادیان خلق بودند میراند، ولی ابلیس و شیاطین دیگر را که داعیان مردم به کفر و فساد بودند باقی نگه داشت؛ حال آنکه کسی که خواهان مصلحت بندگان است، از این کار خودداری میکند.
معتزله میگویند: بزرگان ما در این مساله چندین نظریه دارند. جبائی میگوید: بر هر دو فرض (بود و نبود شیطان) وضعیت فرقی نمیکرد؛ زیرا افراد گمراه اگر ابلیس هم نبود باز هم گمراه میشدند و دلیل آن این آیه است: ما انتم علیه بفاتنین الا من هو صال الجحیم؛ کسی را بر او (خداوند) فریب نمیدهید. جز آنکه به دوزخ سوزد. آفرینش او بر شیوه آفرینش فزونی شهوت بیشتر است؛ زیرا فزونی شهوت مستوجب انجام عمل قبیح نمیگردد؛ جز اینکه امتناع از انجام آن را مشکلتر میکند و شخص، به سبب زیادی مشقت و رنجی که میکشد ثواب بیشتری به دست میآورد.
پس در اینجا به سبب ابقای شیطان، امتناع از زشتیها مشکلتر و سختتر میگردد؛ ولی به مرحله جبر و اضطرار نمیرسد. پس تزیین این قبایح باعث اقدام به ارتکاب آن میگردد که همان افکنده شدن در دام فساد است و مساله افزایش شهوت دلیل دیگری است بر اینکه خداوند مصلحت بندگان را نمیخواهد و از آنجا که دفع کیفر ابدی از بزرگترین نیازهای بندگان است، اگر پروردگار عالم مراعات حال آنان را میکرد محال بود که این بزرگترین نیاز را برای کسب ثواب بیشتر که نیاز و ضرورتی به آن نبود، واگذارد.
بنگر که چگونه با این سبک بحث، اصحابش را مفتضح و رسوا میسازد و حکمت خداوندی را نفی میکند؛ در حالی که خداوند حکیم است و جز از روی مصلحت کاری نمیکند و مصلحتی که او مراعات میکند به بندگانش برمیگردد؛ زیرا او خود ذاتا غنی مطلق است. گذشته از این، قاعده لطف را که ناشی از مقام حکمت خداست و منجر به نزدیک شدن بندگان به اطاعت و دوری آنان از معصیت میگردد، نفی میکند؛ آری، بیشک، خداوند حکیم است و جز از روی حکمت و مصلحتی که نتیجه آن به بندگانش برمی گردد کاری انجام نمیدهد؛ زیرا غنی بالذات است.
خداوند میفرماید: «انا اوحینا الیک کما اوحینا الی نوح والنبیین من بعده... رسلا مبشرین و منذرین لئلا یکون للناس علی الله حجة بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیما؛ ما همچنانکه به نوح و پیامبران بعد از او وحی کردیم... (پیامبرانی که بشارتگر و هشدار دهنده بودند) تا پس از (فرستادن) پیامبران، در مقابل خدا (بهانه و) حجتی برای مردم باقی نمانده باشد، و خدا توانا و حکیم است.» پس خداوند متعال، عزیز و مقتدر است و هیچ چیز بر خواست او غلبه نمیکند و جز از روی حکمت کاری انجام نمیدهد و در تدبیر و تقدیرش نیز مصلحت بندگانش را مراعات میکند.
پس بعثت پیامبران و نزول شرایع و کتب برای مصلحت مردم بوده است؛ زیرا طبیعت وجودی و فطری آنها چنین اقتضا میکند و خداوند این نیاز فطری انسان را به منظور اتمام حجت بر آنان، با ارسال رسولان پاسخ گفت تا دیگر حجتی بر ایشان باقی نماند. در حدود هشتاد جا در قرآن تصریح شده که خداوند حکیم علیم و حکیم خبیر و عزیز حکیم است و اینها نشان دهنده علم و حکمت خداست که جز از روی احاطه و قدرت و حکمت کاری انجام نمیدهد. اما مساله آفرینش ابلیس و مهلت دادن به او و توانایی او در اغوای مردم، مسالهای است که به مصلحت نظام خلقت برمیگردد؛ زیرا هیچ چیزی در این جهان وجود ندارد که میان دو قطب مثبت و منفی (جاذبه و دافعه) واقع نشده باشد و بر همین اساس است که هستی، قوام و استواری خود را یافته است و اگر انگیزه شر و ناپسند وجود نداشت، اقدام به انجام کارهای خیر و پسندیده، فضیلتی نداشت؛ بلکه تمایل به خوبیها در صورتی معنا دارد که جاذبه بدی هم وجود داشته باشد.
پس آدمی بهطور یکسان و مساوی بین انگیزههای خیر و شر قرار گرفته و در تمایل به سوی هر کدام که بخواهد آزاد و مختار است و بر اراده و انتخاب خیر و شر، قدرت دارد؛ اگر خیر و نیکی را برگزیند ناشی از اراده و خواست خود او است و فضیلت و ارزش به حساب میآید و اگر شر و بدی را برگزیند ناشی از اراده و تسلیم وی در برابر هوای نفس خود است؛ که نوعی پستی و رذیلت است؛ و هیچ فضیلت و رذیلتی نیست که با انگیزههای انتخاب خیر و شر همراه نباشد و آدمی در انتخاب آن، اراده و اختیار نداشته باشد.
اما شیطان، سلطهای بر انسان ندارد؛ تنها او را به سوی بدیها فرا میخواند: «و ما کان لی علیکم من سلطان الا ان دعوتکم فاستجبتم لی؛ و شیطان میگوید: من بر شما قدرت و تسلطی نداشتم؛ جز آنکه شما را دعوت کردم و شما هم مرا اجابت کردید.»، ا«ن کید الشیطان کان ضعیفا؛ البته کید شیطان همانگونه که در قرآن آمده، ضعیف است»، «ان ربک هو القوی العزیز؛ و خداوند است که نیرومند و چیره است.»، «کتب الله لاغلبن انا ورسلی ان الله قوی عزیز، انا لننصر رسلنا والذین آمنوا فی الحیاة الدنیا؛ ما پیامبران و مومنان را در دنیا یاری و کمک مینمایم».
ولی آن را، چندان قوی و محکم بیان نمیکند. با این استدلال که قبل از اسلام کافر بودهاند و در آن حالت ظالم بهشمار میرفتهاند و شرک هم (طبق فرموده قرآن ) ظلم عظیمی است؛ بنابراین، عهد امامت به آنان نمیرسد و آنان بهرغم معصوم نبودن، آن منصب را گرفتهاند و صلاحیت آن را نداشتهاند. سپس (بر حسب ظاهر) میکوشد تا به این استدلال به دوگونه پاسخ گوید: نخست آنکه، این استدلال مبنی بر آن است که اوصاف (مثلا شرک و بتپرستی )، بر کسانی که در گذشته، مبادی آن اوصاف را داشتهاند و اکنون ندارند اطلاق شود؛ در صورتی که علمای اصول آن را نپذیرفتهاند.
دوم آنکه منظور از امامت در این آیه، نبوت است؛ لذا کسی که لحظهای به خداوند کفر ورزیده است صلاحیت نبوت ندارد. استدلال امامیه متوقف بر این نیست که اوصاف، بر فاقدین کنونی اطلاق میشود یا نمیشود؛ بلکه در همان حال که اینان شرک میورزیدند، خطاب ابدی «لا ینال عهدی الظالمین» آنان را فرا گرفت. بدین معنا که مشرک در حال شرک مخاطب این سخن میشود و شایستگی او برای امامت، برای همیشه از او سلب میگردد؛ زیرا با این سستی بنیادین که از خود نشان داده، خود را برای همیشه از چنان عنایت والایی محروم ساخته است؛ بنابراین، این آیه بر صلاحیت نداشتن کسی که حتی لحظهای کفر و یا شرک ورزیده تاکید دارد.
کسی که به خداوند کفر و یا شرک ورزیده، هم به خویش و هم به خدای خویش ظلم کرده است و تا ابد از ظالم سلب صلاحیت میشود؛ اگرچه بعدا توبه کند و مومن شود؛ این از ویژگیهای ظلم است که حکمی عام و ابدی بر آن مترتبت میشود؛ مانند سرقت که حکم آن قطع دست است و اجرای این حکم چه در حال سرقت و چه بعد از آن ثابت است؛ زیرا در حال سرقت، خطاب «فاقطعوا ایدیهما؛ پس دستشان را ببرید.» او را فرا گرفته است؛ گرچه در موقع قطع ید، در حالت سرقت نیست.
مساله یاد شده از قبیل همین موارد است یعنی مانند دزدی و زنا و شرابخواری که حکم آنها به مجرد حدوث مبدا، ثابت میگردد و تا زمان اجرا به قوت خود باقی است. پس این حکم که: عهد من به ظالم نمیرسد مانند احکام دیگر است: دست دزد قطع میگردد؛ زناکار تازیانه میخورد، شرابخوار حد زده میشود و حکم اینها هم پس از لحظه ارتکاب تا زمان اجرا ثابت است و تنها به لحظه ارتکاب اختصاص ندارد. امامت در اینجا چیزی ورای نبوت است و امام، الگو و اسوه مردم است که امامت و رهبری مطلق امت را برعهده دارد؛ یعنی مقام امامت را پس از مقام نبوت به دست آورد؛ بههمین دلیل، این مقام شامل خلافت که رهبری عامه امت است نیز میشود و چنانکه امامت به این معنا باشد به کسی که لحظهای به خداوند کفر ورزیده است نمیرسد و کسی جز شخص معصوم صلاحیت این مقام را ندارد.
لذا کسی که احتمال دارد گناه کرده باشد (یعنی معصوم نباشد) برای امامت ناشایسته خواهد بود و از همینرو، عصمت شرط امامت است؛ چه قرین نبوت باشد چه نباشد. لذا به همان دلیل که پیامبر برای امامت امت باید معصوم باشد، جانشین او نیز باید معصوم باشد.
منبع: الاکسیر فی علم التفسیر، ص۲۶-۲۷ · بقره/سوره۲، آیه۶ · یس/سوره۳۶، آیه۷ · مدثر/سوره۷۴، آیه۱۷ · مسد/سوره۱۱۱، آیه۱ · فتح/سوره۴۸، آیه۱۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۹۴ · نساء/سوره۴، آیه۳۹ · انشقاق/سوره۸۴، آیه۲۰ · نساء/سوره۴، آیه۱۶۵ · طه/سوره۲۰، آیه۱۳۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۸۶ · حج/سوره۲۲، آیه۷۸ · اعراف/سوره۷، آیه۱۵۷ · تفسیر کبیر، ج۲، ص۲۸۹-۲۹۰ · اعراف/سوره۷، آیه۱۶-۱۴ · سبا/سوره۳۴، آیه۲۰ · صافات/سوره۳۷، آیه۱۶۲-۱۶۳ · تفسیر کبیر، ج۱۴، ص۲۱۲-۲۱۳ · نساء/سوره۴، آیه۱۶۵ - ۱۶۳ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۲۲ · نساء/سوره۴، آیه۷۶ · هود/سوره۱۱، آیه۶۶ · غافر/سوره۴۰، آیه۵۱ · بقره/سوره۲، آیه۱۲۴ · تفسیر کبیر، ج۴، ص۳۷-۳۸ · مائده/سوره۵، آیه۳۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
