تفصیل قرآن در نهج‌البلاغه: وحدانیت خدا

«قل هو الله احد؛ بگو او خدای یگانه است.» «الاحد لا بتاویل عدد؛ خدا یکی است بدون برگشت به عدد.» «ما وحده من کیفه؛ کسی که کیفیت برای خداوند ثابت کند، خدا را یکتا نشناخته است.» «و التوحید ان لا تتوهمه؛ یکتا دانستن خدا این است که او را به وهم و اندیشه در نیاوریم.» «کل مسمی بالوحدة غیره قلیل؛ هر نامیده شده به «یکی» غیر از خدا، کم است.» ۱. ۱ - معانی واحد کلمه «واحد» در چند معنی به کار می‌رود: ۱ـ واحدی که مبدا کثرت است و کم متصل و منفصل را به وسیله آن تقسیم می‌کنند و خلاصه آن یک که بعدش دو، سه و چهار شمرده می‌شود که خداوند واحد به این معنی نیست زیرا اولا: خدا یکی است که ثانی و ثالث ندارد؛ ثانیا: از اوصاف این معنی قلت و کمی است یعنی دو و سه و چهار بیشتر از آن است و خداوند موصوف به قلت نمی‌شود زیرا تمام اوصاف کمالیه در ذات باری به نحو اتم و اکمل موجود است. ۲ـ وحدت نوعیه و جنسیه که آن وحدت مبهمه‌ای ست که انواع و اجناس ممکنات را به آن موصوف می‌سازند و می‌گویند ابهام در جنس ، اشد از ابهام در نوع است و می‌گویند انسان یک نوعی ست و غنم نوع دیگر و حیوان یک جنس است و جوهر جنس دیگر. ۳ـ وحدت به نوع و وحدت به جنس، چنان که می‌گوییم زید یکی از افراد انسان و انسان یکی از انواع حیوان است و واضح است که خداوند متعال نه جنس است و نه فصل تا واحد به معنی دوم باشد و نه مندرج تحت نوع و جنسی تا واحد به معنی سوم باشد زیرا تمام این معانی از خصایص ممکنات است. ۴ـ وحدت اعتباریه‌ای ست که برای شیء ذات، اجزایی فرض شود و سلب این معنی از ذات باری در کمال وضوح است. اما آن دو معنی که درباره خدا روا نیست، اول: واحدی است که از باب اعداد باشد، این معنی نسبت به خدا روا نیست زیرا چیزی که ثانی ندارد، در باب اعداد داخل نمی‌شود. نمی‌بینی که خداوند کسی را که او را ثالث ثلاثه گفته، کافر دانسته است (اشاره به عقیده نصاری است نسبت به الوهیت حضرت مسیح و به موضوع حلول)؛ معنی دوم آن است که مردم، واحد می‌گویند و مرادشان نوع و جنس است. این معنی هم درباره خداوند روا نیست زیرا که لازمه این معنی تشبیه نمودن خالق به مخلوق است و خداوند متعال از تشبیه منزه است. و اما آن دو معنی واحد که درباره خداوند صحیح است: اول این است که در اشیاء، شبیه و مانندی برای او پیدا نمی‌شود. منبع: اخلاص/سوره۱۱۲، آیه۱ · ص۱۴۰، خطبه۱۵۲ · ص۱۸۳، خطبه۲۲۸ · ص۳۸۶، حکمت ۴۷۰ · ص۵۰، خطبه۶۵ · منهاج البراعه، ج۷، ص۷ · ص۲، خطبه ۱