تقیه مسلمان از مسلمان: تقیه اهل‌سنت در فتنه خلق قرآن

مذهب اعتزال در زمان خلفای عباسی به اوج خود رسیده بود و خلفای عباسی مردم را مجبور به پذیرش اعتقادات کلامی معتزله می‌کردند؛ ‌ به‌طوری که هرکس معتقد به خلق قرآن بود، کشته می‌شد، بسیاری از علما و تقریباً تمام مردم اهل‌سنت، دعوت سلاطین را اجابت کرده و به عدم خلق قرآن اقرار می‌کردند؛ با این که اعتقاد قلبی آنها عکس آن بود. تاریخ‌نویسان اهل‌سنت از این فتنه به «محنة خلق القرآن» یاد می‌کنند و تقیه کردن مردم را تایید و به آن مشروعیت می‌بخشیدند. فقال: مخلوق. فقال: تتوب والا اقدمت علیک. قال: فتابعه فقال: القرآن کلام الله. قال: فدار به فی الخلق یخبرهم انّه قد تاب من قوله القرآن مخلوق. فقال ابی: فقلت لابی حنیفة: کیف صرت الی هذا وتابعته؟ وی پاسخ داد: قرآن مخلوق است. وی را در شهر می‌گرداندند و این مطلب را به مردم می‌گفت که وی از اعتقاد به مخلوق بودن قرآن دست برداشته است. لکونه اجاب فی المحنة تقیة... او از روی تقیه و ترس از عقوبت پاسخ گفته است؛ لانه قیل خلط فی مسالة القرآن کانه مجمح فی الجواب. زیرا در مورد وی گفته شده بود که در بحث قرآن پایش لغزیده و پاسخ گفته است. به نظر من این کار وی از روی تقیه بوده است اما امام احمد بسیار پابرجا بود (و از روی تقیه پاسخ نمی‌داد) خدا او را پاداش خیر دهد؛ و بعد در جواب می‌نویسد: «قلت: هذا امر ضیّق ولا حرج علی من اجاب فی المحنة؛ اما سبط در مورد او گفته است که وی این سخنان را از روی تقیه گفته است.» منبع: سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۳۲۲، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۳۸۷، رقم:۷۴۶۷، ناشر:دار الکتب العلمیة – بیروت · سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۴۸۱-۴۸۲، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۵۷۳، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · طبقات الشافعیة الکبری، ج۲، ص۸۲ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۱، ص۸۷، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة:التاسعة، ۱۴۱۳ه · لسان المیزان، ج۱، ص۳۹۹، الناشر:دار البشائر الإسلامیة، الطبعة:الأولی، ۲۰۰۲ م