تقیه مسلمان از مسلمان: سیره صحابه

حَتَّی خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعْتُ وَکُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِیقِ عَدَلَ اِلَی الاَرَاکِ لِحَاجَة لَهُ قَالَ: فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّی فَرَغَ سِرْتُ مَعَهُ فَقُلْتُ یَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه وسلم مِنْ اَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْکَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ. ولی نتوانستم؛ تا زمانی که برای حج به سفر رفت، من نیز به همراه او به راه افتادم در هنگام بازگشت در میان راه برای قضای حاجت به سمت درخت اراک رفت، من ایستادم تا او فارغ شد، به او ملحق شدم و گفتم: ‌ای امیر مؤمنان! آن دو زنی که از بین زنان رسول خدا برای مقابله با آن حضرت پشت به پشت به هم دادند (همپیمان شدند) چه کسانی بودند؟ به او گفتم: قسم به خدا یک سال است که می‌خواستم این سؤال را از تو بپرسم؛ به ویژه در زمان خلیفه دوم که خشونت ذاتی وی و ترس از شلاقش، افراد بسیاری را مجبور به سکوت می‌کرد. ۷. ۳ - تقیه حذیفة بن یمان از عثمان رفتار خشونت‌آمیز عثمان بن عفان با برخی از یاران رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله)؛ سبب شد که افرادی همچون حذیفة بن یمان ، راه تقیه را پیش بگیرند تا جان، مال و دین خود را حفظ نمایند. فَقَالَ: مَا قُلْتُهُ، فَقَالَ عُثْمَانُ: اَنْتَ اَصْدَقُهُمْ وَاَبَرُّهُمْ، فَلَمَّا خَرَجَ قُلْتُ لَهُ: اَلَمْ تَقُلْ مَا قُلْتَهُ؟ قَالَ: بَلی، وَلکِنْ اَشْتَرِی دِینِی بِبَعْضِهِ مَخَافَةَ اَنْ یَذْهَبَ کُلُّهُ.» « نزال بن سبره می‌گوید: همراه حذیفه در خانه نشسته بودم؛ عثمان به او گفت: این چه خبر‌هایی است که در مورد تو به من می‌رسد؟ پاسخ داد؟ من آن را نگفته‌ام. عثمان گفت: تو نیکو کار‌ترین ایشان و بهترین ایشان هستی!! وقتی که عثمان بیرون رفت به او گفتم: آیا تو این سخنان را نگفته بودی؟. پاسخ داد: بلی، گفته بودم؛ از نزال بن سبرة روایـت شده است که گفت: ابن‌مسعود و حذیفه نزد عثمان رفتند؛ عثمان به حذیفه گفت: به من خبر رسیده است که تو چنین و چنان گفته‌ای. حذیفه گفت: نه قسم به خدا. من آن را نگفته‌ام. چرا این جملاتی را که از تو شنیدم به او گفتی (قسم خوردی که در مورد عثمان چیزی نگفته‌ای). پاسخ داد: من با فروختن (ظاهری) قسمتی از دین خود، بقیه دین را حفظ می‌کنم؛ شنیدم که حذیفه برای عثمان قسم می‌خورد که مطالبی که در مورد وی به عثمان رسیده است دروغ است. نزال بن سبرة گفته است: از حذیفه شنیدم که برای عثمان قسم خورد که بعضی سخنان را بر زبان نیاورده است؛ اما ما از وی شنیده بودیم که گفته است؛ از وی علت این کار را سؤال کردند، گفت: من بعضی از دینم را برای حفظ بعضی دیگر می‌فروشم؛ فقال حذیفة: والله ما قلته. وقد سمعناه قبل ذلک یقوله، فلما خرج قلنا له: الیس قد سمعناک تقول؟ قال: بلی. قلنا: فَلِمَ حلفت؟ قال: انی اشتری دینی بعضه ببعض مخافة ان یذهب کله.» «از نزال بن سبرة روایت شده است که گفت: نزد عثمان بودیم و حذیفه نیز حضور داشت؛ عثمان به او گفت: به من خبر رسیده است که چنین و چنان گفته‌ای. پاسخ داد: قسم به خدا من نگفته‌ام؛ اما ما از وی این سخنان را شنیده بودیم. وقتی که عثمان بیرون رفت به او گفتیم: آیا ما از تو این سخنان را نشنیده بودیم؟ پاسخ داد: بلی. گفتیم: پس چرا قسم خوردی؟ پاسخ داد: من بعضی از دین خود را برای حفظ بعضی دیگر می‌فروشم؛ فقال: لا والله ما قلتها. قال: انی اشتری دینی بعضه ببعض مخافة ان یذهب کله. وقال الحسن البصری: اعطهم ما شاءوا بلسانک اذا خفتهم؛ عثمان و حذیفه کنار در خانه کعبه به هم رسیدند؛ عثمان به او گفت: آیا این سخنانی را که به من رسیده است تو گفته‌ای؟ پاسخ داد: قسم به خداوند من آن را نگفته‌ام. وقتی که با حذیفه تنها شدیم به او گفتیم: ‌ای اباعبدالله؛ قسم خوردی با اینکه این سخنان را گفته بودی. پاسخ داد: من بعضی از دین خود را برای حفظ برخی دیگر فروختم مبادا که تمام دینم از دست برود. به او گفتند: تو منافق هستی؛ پاسخ داد: خیر؛ من بعضی از دین خود را برای حفظ قسمتی دیگر فروختم تا مبادا تمام دینم از دست برود؛ و نیز وی در زمان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز به همین مشکل دچار شده بود که عده‌ای از مشرکین او را گرفتند و او را قسم دادند که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را یاری ننماید؛ وقتی که از دست ایشان آزاد شد، نزد رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آمده و به آن حضرت خبر داد؛ فرمود: تو به پیمانت وفا بنما؛ «حذیفه برای عثمان قسم می‌خورد که چیزهایی را نگفته است؛ با اینکه ما شنیده بودیم که وی گفته است؛ به او گفتیم: ‌ای اباعبدالله؛ از تو شنیدیم که برای عثمان قسم می‌خوردی که چیزهایی را نگفته‌ای با اینکه ما از تو شنیده‌ایم که آنها را گفته‌ای. پاسخ داد: من قسمتی از دین خود را برای حفظ قسمتی دیگر فروختم. حذیفه یکی از بزرگان صحابه بوده و بین وی و عثمان مدارا صورت می‌گرفت؛ وی در کلام خویش در چیزهایی که به عثمان می‌گفت و برای او قسم می‌خورد، با کنایه سخن می‌گفت؛ این موضوع برای شنونده ایجاد مشکل کرد، به وی گفت: من قسمتی از دینم را برای حفظ قسمتی دیگر فروختم؛ به او گفتم، دیدی که کار مردم ( معاویه ) به کجا رسیده است و به ما چیزی داده نشد. در پاسخ گفت: نزد ایشان برو که ایشان منتظر تو هستند و می‌ترسم که اگر نزد ایشان نروی سبب تفرقه شود. اما ترسیدم که سخنان من سبب تفرقه در بین مردم و خونریزی شود و کسی گمان کند که من منظور دیگری دارم (گمان کنند مقصود من حسن بن علی است. ) به همین سبب یاد نعمت‌های بهشتی افتادم. از ابن‌عمر روایت شده است که گفت: حجاج مشغول سخنرانی بود؛ از وی سخنی شنیدم که آن را قبول نداشتم؛ تصمیم گرفتم تا به وی اعتراض کنم؛ اما به یاد سخن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) افتادم که می‌فرمود: سزاوار نیست مؤمن خود را ذلیل کند؛ از ایشان پرسیدند که چگونه خود را ذلیل می‌سازد؟ فرمود: خود را در معرض بلاهایی قرار می‌دهد که توانایی آن را ندارد.» و در ذیل روایت می‌گوید: «اسناده رجاله ثقات؛ «از ابن‌عمر روایت شده است که گفت: از حجاج شنیدم که سخنرانی می‌کرد و چیزی را گفت که من آن را اشتباه دانستنم؛ اما به یاد سخن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) افتادم که می‌فرمود: سزاوار نیست مؤمن خود را ذلیل کند؛ گفتم: ‌ای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چگونه خود را ذلیل می‌سازد؟ فرمود: خود را در معرض بلائی قرار می‌دهد که طاقت آن را ندارد.» ۷. ۶ - تقیه مسروق از معاویه «عن مسروق رحمه الله قال بعث معاویة رضی الله عنه بتماثیل من صفر تباع بارض الهند فمر بها علی مسروق رحمه الله قال والله لو انی اعلم انه یقتلنی لغرقتها ولکنی اخاف ان یعذبنی فیفتننی والله لا ادری‌ای الرجلین معاویة؟ رجل قد زیّن له سوء عمله او رجل قد یئس من الآخرة فهو یتمتع فی الدنیا؛ از مسروق روایت شده است که گفت: معاویه بت‌هایی از طلا را برای فروش به هند فرستاد؛ در راه مسروق آنها را دید و گفت: اگر می‌دانستم که معاویه به سبب این کار من را می‌کشد، این بت‌ها را غرق می‌کردم؛ اما می‌ترسم که من را شکنجه نماید و سبب به فتنه افتادن من شود. قسم به خدا نمی‌دانم معاویه کدام‌یک از این دو شخص است: شخصی که کارهای بد خود را نیک می‌پندارد؛ و یا کسی که از آخرت نا‌امید شده است و از دنیای خویش بهره می‌برد.» ۷. ۷ - تقیه انس از دولت بنی‌امیه « انس بن مالک که مدتی خادم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود، دشمنی آشکاری با اهل بیت (علیهم‌السّلام) داشته و در موارد متعدد سعی در پنهان کردن فضائل اهل بیت داشته است. قضیه کتمان حدیث غدیر در کوفه بهترین شاهد بر این مطلب است. انه سئل عن الجهر ببسم الله الرحمن الرحیم والاسرار به فقال: لا ادری... از انس در مورد بلند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم سؤال شد؛ اما وی پاسخ داد نمی‌دانم. ... این‌روایت تهمتی دیگر را (بر بنی‌امیه ) اثبات می‌کند که علی همیشه بسم‌الله را بلند می‌گفت؛ ‌ام‌سلمه به وی فرمان داد که تقیه بیعت کند و با وی بیعت نماید. قالت: اذا فبایع فان التقیة حملت اصحاب الکهف علی ان کانوا یلبسون الصلب ویحضرون الاعیاد مع قومهم؛ وی گفت: وقتی خواستی بیعت کنی تقیه کن؛ به من گفت: چه شده است که مردم لبیک نمی‌گویند؟ پاسخ دادم: از معاویه می‌ترسند. ابن‌عباس از خیمه بیرون آمد و گفت: لبیک اللهم لبیک لبیک. و حاکم نیشابوری بعد از نقل روایت می‌گوید: «هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه؛ قال الحاکم: " صحیح علی شرط الشیخین " ووافقه الذهبیغ؛ منبع: صحیح البخاری، ج۶، ص۱۵۶، ح۴۶۱۳، بَاب تَبْتَغِی مرضات اَزْوَاجِکَ · صحیح البخاری، ج۱، ص۳۵، العلم، باب حِفْظِ الْعِلْمِ، ح۱۲۰ · البدایة والنهایة، ج۱۱، ص۳۷۲ · سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۶۰۱، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۶۰۲، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۲، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت، ۱۴۱۹، الطبعة:الاولی · المصنف، ج۱۱، ص۲۶۲، ح۲۰۴۹۶، تحقیق حبیب الرحمن الاعظمی، ناشر:المکتب الاسلامی - بیروت، الطبعة:الثانیة، ۱۴۰۳ه · جامع بیان العلم وفضله، ج۲، ص۱۰۰۳ · ج۱، ص۲۷۹ · الکتاب المصنف فی الاحادیث والآثار، ج۶، ص۴۷۴، ح۳۳۰۴۵ · العقد الفرید، ج۷، ص۲۹۶ · البصائر والذخائر، ج۸، ص۳۶، تحقیق:د. وداد القاضی، ناشر:دار صادر - بیروت · علی بن خلف، شرح صحیح البخاری، ج۸، ص۸۱، تحقیق:ابو تمیم یاسر بن ابراهیم، ناشر:مکتبة الرشد - السعودیة/ الریاض، الطبعة:الثانیة، ۱۴۲۳ه - ۲۰۰۳م · شرح صحیح البخاری، ج۸، ص۳۰۹، تحقیق:ابو تمیم یاسر بن ابراهیم، ناشر:مکتبة الرشد - السعودیة/ الریاض، الطبعة:الثانیة، ۱۴۲۳ه - ۲۰۰۳م · المبسوط، ج۲۴، ص۴۶، ناشر:دار المعرفة – بیروت · المبسوط، ج۳۰، ص۲۱۴، ناشر:دار المعرفة – بیروت · صحیح البخاری، ج۵، ص۱۱۰ · الأمثال فی الحدیث النبوی، ج۱، ص۱۸۷، ح۱۵۲، تحقیق:الدکتور عبد العلی عبد الحمید حامد، ناشر:الدار السلفیة - بومبای - الهند، الطبعة:الثانیة، ۱۴۰۸ - ۱۹۸۷م · کتاب الامثال فی الحدیث النبوی، ج۱، ص۱۸۷ · المعجم الاوسط، ج۵، ص۲۹۴، ح۵۳۵۷، تحقیق:طارق بن عوض الله بن محمد، ‌عبد المحسن بن ابراهیم الحسینی، ناشر:دار الحرمین - القاهرة – ۱۴۱۵ه · التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب، ج۱، ص۱۸۱ · تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۹۷، ناشر:دار صادر – بیروت · المجتبی من السنن، ج۵، ص۲۵۳، تحقیق: عبدالفتاح ابو غدة، ناشر: مکتب المطبوعات الاسلامیة - حلب، الطبعة: الثانیة، ۱۴۰۶هـ – ۱۹۸۶م · صحیح و ضعیف سنن النسائی، ج۷، ص۷۸، ح۳۰۰۶ · المستدرک علی الصحیحین، ج۱، ص۶۳۶، ح۱۷۰۶، تحقیق:مصطفی عبد القادر عطا، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۱ه - ۱۹۹۰م · حجة النبی، ج۱، ص۷۲، ناشر:المکتب الاسلامی – بیروت، الطبعة:الخامسة – ۱۳۹۹