تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة (کتاب): نکته

حفظ این درجه از محدودیت، مثل «عصمت» نیست که دست نیافتنی باشد، و به حسب قوۀ بشریه عادتاً ممکن است. وی به اصل تفکیک قوا سخت اهمیت می‌دهد، و بی‌آن‌که از منتسکیو نامی به میان آورد، از جودت استنباط و حسن استخراج اول حکیمی که به این معانی برخورده، تمجید می‌کند. او طرح و القای این شبهات را ناشی از همان شعبۀ استبداد دینی و به غرض حفظ شجرۀ خبیثۀ استبداد می‌داند. ۳.۵. ۱ - شبهه تساوی آزادی با اباحه‌گری در باب شبهۀ تساوی آزادی با اباحه‌گری می‌گوید: مقصد هر ملت خارج شدن از سلطۀ حکومت‌های ظالم و خودکامه است. نه خروج از ربقۀ عبودیت الٰهیه و رفع التزام به احکام شریعت و کتابی که بدان تدین دارند. و معتقد است که «ظالم‌پرستان» برای آن‌که مردم پی به حقیقت آزادی نبرند، پاره‌ای از رفتارهای فردی و اجتماعی اروپاییان و «مقتضیات دین و مذهب ملل مسیحیه را از لوازم» آزادی برمی‌شمرند. علاوه بر آن معتقد است که مسیحیان پیش از تحصیل آزادی نیز این «اتساع مشرب» را داشتند و با این حال برای رسیدن به آزادی قیام کردند. قوانین عادی نیز یا «سیاسیاتی است عرفیه» که برای حفظ نظام وضع می‌شود، و یا «شرعیاتی است بین العموم مشترک» که در هر حال هیچ ربطی به تکالیف شرعی و احکام معاملات و عقود و ایقاعات و امثال آن‌که در « رسائل عملیه و فتاوای مجتهدین» آمده، ندارد و «خارج از وظایف متصدیان و هیئت مبعوثان» است. این قانون اساسی اگر ادعا نشود که «مندرجاتش من عندالله است» به‌هیچ‌وجه بدعت محسوب نمی‌گردد. اما شبهۀ دخالت در امور حسبیه و شئون فقها را از نظر علمی جدی تلقی می‌کند. و پاسخ می‌دهد که علاوه بر اصل شورایی بودن «سلطنت اسلامیه» ، همۀ مردم «هم از جهت مالیاتی که از برای اقامۀ مصالح لازمه می‌دهند، حق مراقبت و نظارت دارند.» و هم از جهت نهی از منکر و جلوگیری از تجاوز دولت به مردم. این دو امر نیز موقوف به انتخاب نمایندگانی از سوی مردم است. ۳. ۶ - وظایف نمایندگان مجلس در فصل پنجم، شرایط و وظایف نمایندگان مجلس تبیین شده است. وی قوانین را به دو بخش ثابت و متغیر تقسیم می‌کند و معتقد است که «وظایف راجعه به نظم و حفظ مملکت و سیاست.» از دو حال خارج نیست: یا از مقولۀ «منصوصاتی است» که «حکمش در شریعت مطهره مضبوط است» و تکلیف و وظیفۀ همه در برابر آن روشن است، و یا از مقولۀ امور غیر منصوصی است که تابع ضابطه و میزان خاصی نیست و تعیین وظیفه و تکلیف در آن امور «به نظر و ترجیح ولیِّ نوعی موکول»، و «تابع مصالح و مقتضیات اعصار و امصار» (شرایط زمان و مکان) است. بنابراین قوانین راجعه به این قسم، نظر به اختلاف مصالح و مقتضیاتش به اختلاف اعصار، لامحاله مختلف و در معرض نَسخ و تغییر است. و در همان سال در بغداد چاپ و منتشر کرد. این اثر سال بعد در تهران نیز چاپ و منتشر شد و شهرت یافت. در ۱۹۳۰م ترجمۀ عربی آن در مجلۀ العرفان در لبنان منتشر گردید. منبع: ج۱، ص۹۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۰۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۰۲، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۰۳، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۰۷، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۰۸، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۰۹، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۱۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۱۲، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · مقدمه و تعلیقات بر تنبیه الامة (نک‌ : هم‌، نائینی) · ج۱، ص۱۱۷-۱۲۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۰، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۱-۱۲۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۲-۱۲۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۲-۱۲۳، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۴-۱۲۵، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۹، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۲۹-۱۵۰، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۰، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۰-۱۳۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۲، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۵، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۶، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۷، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۳۷-۱۳۸، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۴۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۴۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۴۵، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۴۶، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۶۷-۶۸، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق · ج۱، ص۱۴۸، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۴۹، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۵۷، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۵۸، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۵۹، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۶۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۶۷، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۷۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۶۹، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۷۰، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۷۵-۱۹۱، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۹۲-۲۰۶، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۱۹۴، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۲۰۸، به کوشش روح‌الله حسینیان، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۲۲۹، تهران، ۱۳۵۵ش · ج۱، ص۲۱۸، تهران، ۱۳۶۰ش