تنقیح مناط: معانی واژه اعتبار

این اصطلاح نیز در عبارت های فقیهان کاربرد فراوان دارد و چنان که در آغاز مقاله گفتیم، با اصطلاح تنقیح مناط، تا حدودی نزدیکی و همانندی دارد. از این رو بررسی آن در این مقاله، مناسب و سودمند به نظر می‌رسد. ۲۱. ۲ - عبرت گرفتن از باب نمونه در کلمات امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آمده است: (الفکر مرآة صافیة والاعتبار منذر ناصح من تفکر اعتبر.) اندیشه، آینه‌ای است صاف و عبرت گرفتن، هشداردهنده‌ای است نصیحت گر. هرکس اندیشه نماید، عبرت گیرد. در سخنی دیگر از آن حضرت می‌خوانیم: (المؤمن ینظر الی الدنیا بعین الاعتبار.) مؤمن با دیده عبرت به دنیا می‌نگرد. ۲۱. ۳ - لحاظ از باب مثال گفته می‌شود: واجب به اعتبار وقت انجام گرفتن آن تقسیم می‌شود به موسّع و مضیّق و به اعتبار مکلفین تقسیم می‌شود به عینی و کفایی و… و چنان که می‌دانیم، امور این چنینی، جز در عالم اعتبار، واقعیت و ارزش ندارد. توضیح این که بنابر دیدگاه فقهای شیعه، در صورت وجود پسرعموی پدری و مادری میت و نیز عموی پدری او، میراث از آن پسرعمو خواهد بود. ولی مقتضای استدلال قیاسی آن است که میراث به عمو داده شود. از سوی دیگر، عمو با دایی در یک درجه قرار دارند. بنابراین سزاوار است عمو نیز نسبت به پسرعمو، اولویت داشته باشد. البته اگر اجماع برخلاف آن نبود. گاهی نیز اعتبار به این معنا، از ابزارها و راه‌های تنقیح مناط تلقی می‌شود و می‌توان به کمک آن، به ملاک حکم قطع پیدا نمود و بدین وسیله از مورد منصوص، الغای خصوصیت کرد. پاره‌ای از عبارت های فقها، که در آن کلمه اعتبار به کار رفته، ناظر به همین معنا است. تعبیری که در حقیقت مبنای سخن وی در این زمینه است، چنین است: (قوة احتمال کون العلة المحتج بها قطعیة منقحه بطریق الاعتبار لامستنبطة بطریق المظنة لتلحق بالقیاس المحرم فی الشریعة.) احتمال قوی می‌دهیم علتی که در این مورد بدان استدلال شده، قطعی است و از راه اعتبار، منقح گردیده و چنین نیست که از راه گمان ، استنباط شده باشد تا این که در جرگه قیاس قرار گیرد، و عمل نمودن به آن در شریعت حرام باشد. ) ولی به هر حال این عبارت، در آن چه گفتیم ظهوری روشن دارد. منبع: کنز الفوائد، ج۲، ص۸۳ · اعلام الدین، ص۱۳۰ · البیع، ج۴، ص۱۰۸ · الافصاح، ص۲۸ · جواهر الکلام، ج۱۵، ص۱۲۱ · الاستبصار، ج۴، ص۱۷۱، باب میراث الاولی من ذوی الارحام · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۳۰۹ · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۳۱۰