دکترین
تهذیب: آیات تعلیم تزکیه
واژه تزکیه و مشتقات آن و موضوع تعلیم کتاب و حکمت ، در آیه‌های فراوانی از قرآن کریم ذکر شده و حدوداً بیست و هشت بار معنای اصطلاحی تزکیه مطرح شده است و با مراجعه محققانه به تفاسیر آن سلسله آیات ، معلوم می‌شود که مراد از کتاب و حکمت چیست، و تزکیه و تهذیب بر چه اساس و با کدام برنامه، تحقق می‌یابد. ما، نخست به ترتیب سوره‌ها، آیه‌های مربوط را مطرح می‌کنیم و نمونه‌ای از نظرات تفسیری مفسران و صاحب‌نظران را باز می‌گوییم و در نهایت با یک جمع‌بندی و استنتاج منطقی مقال را به پایان می‌بریم و از خداوند متعال، توفیق رشاد و سداد می‌طلبیم. ۸.
۱ - آیات مورد بحث در این‌جا چند آیه از قرآن را بیان می‌کنیم: ـ «رَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ یتْلُو عَلَیهِمْ آیاتِکَ وَیعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ پروردگارا برانگیز در میان ایشان رسولی از خود ایشان که آیات تو را بر ایشان تلاوت کند و کتاب و حکمت بیاموزدشان و تزکیه‌شان نماید که تو عزیز و حکیم هستی». ـ «کَمَا أَرْسَلْنَا فِیکُمْ رَسُولا مِنْکُمْ یتْلُو عَلَیکُمْ آیاتِنَا وَیزَکِّیکُمْ وَیعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ؛ هم‌چنان که در میان شما از خودتان رسولی فرستادیم که آیات ما را بر شما تلاوت می‌کند و تزکیه‌تان می‌نماید و کتاب و حکمت برایتان می‌آموزد.
و دیگر چیزهایی که نمی‌توانستید آن‌ها را بدانید، به شما یاد می‌دهد». ـ «لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ یتْلُو عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَیزَکِّیهِمْ وَیعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ؛ البته خداوند بر مؤمنان احسان کرد و منت نهاد آن هنگام که در میان ایشان، رسولی از خودشان برانگیخت که آیات الهی برایشان تلاوت می‌کند و تزکیه‌شان می‌فرماید و کتاب و حکمت می‌آموزدشان که قبلا در گمراهی آشکار به سر می‌برند».
ـ «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الأمِّیینَ رَسُولا مِنْهُمْ یتْلُو عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَیزَکِّیهِمْ وَیعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ؛ او، خدایی است که در میان امیان رسولی از خود ایشان برانگیخت که آیات الهی بر آنان می‌خواند و تزکیه‌شان می‌کند و کتاب و حکمت می‌آموزد شأن که بیش‌تر در گمراهی آشکاری بودند». این چهار آیه از سوره‌های مختلف، تقریباً مضمون واحدی دارند و اجمالاً رمز بعثت را، تلاوت و تعلیم کتاب و حکمت و تزکیه نفوس انسانی می‌دانند. ۸.
۳ - بیان یک نکته این چهار آیه که متضمن تلاوت آیات ، تعلیم کتاب و قرآن و آموزش حکمت و سنت و تزکیه بر آن اساس است، مشخص می‌کند که پایه تعلیم و تزکیه برای رسول خدا و دیگر بندگان و افراد امت مسلمان ، قرآن کریم و آموخته‌های آن است. ۸.
۴ - آیاتی در مورد نفس پاک اکنون چند آیه از قرآن را بیان می‌کنیم: ـ«أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَکِیةً بِغَیرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَیئًا نُکْرًا»؛ «آیا نفس پاک و انسان بی‌گناهی را بی‌آن‌که او کسی را کشته باشد، کشتی، قطعاً کار ناشناخته و بدی کردی». ـ «فَأَرَدْنَا أَنْ یبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَیرًا مِنْهُ زَکَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا؛ ما می‌خواستیم، پروردگار ایشان، به جای آن پسر بچه، فرزندی بهتر، پاک‌تر، صالح‌تر و مهربان‌تر به آنان عوض دهد».
ـ «قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لأهَبَ لَکِ غُلامًا زَکِیا؛ گفت: من فرستاده پروردگار توام؛ (آمده‌ام) تا پسر پاکیزه‌اى به تو ببخشم!». ـ «وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَکَاةً وَکَانَ تَقِیا؛ من، فرستاده پروردگار تو هستم تا پسر بچه‌ای پاک و پاکیزه به تو بخشم، و او ( یحیی ) رحمتی بود از سوی ما و نمونه‌ای از پاکی و رشد و بالندگی و انسانی پارسا بود». ۸.
۵ - طعام پاک و حلال طعام پاک و حلال و ارتباط آن با نفس زکی و زاکی: «فَلْینْظُرْ أَیهَا أَزْکَى طَعَامًا فَلْیأْتِکُمْ...»؛ «ببیند چه طعامی پاکیزه‌تر از آن بیاورد». با ملاحظه اینکه ازکی، افعال تفضیل از زکوة است و تأثیر طعام پاک و حلال برای آحاد بشر آشکار است، هم‌چنان طعام فراوان و ارزان در سلامت جامعه و رویش صالح آحاد بشر تأثیر مستقیم دارد، ارتباط این آیه، با دیگر آیات که در آن‌ها از تزکیه نفس و وارستگی انسان ، محبت به میان آمده، روشن می‌شود و جای تردید نیست که طعام حرام ، پلید و مردار ، کم و گران در مجموع، موجبات انحطاط فرد و جامعه را فراهم می‌کند و مجتمع بشری را با مشکلات اخلاقی، تربیتی و غیر آن مواجه می‌سازد. ۸.
۷ - طغیان نفس «اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلَى أَنْ تَزَکَّى»؛ به سوی فرعون برو که او طغیان و گردن‌کشی کرده است و بگو آیا می‌خواهی پاکیزه شوی و از گناه استکبار و خود‌برتر‌بینی، پیراسته گردی و وارهی. ۸.۷.
۱ - توضیح در این آیه، از تزکی و پاکی سخن به میان آمده، آن هم در رابطه با طغیان و سرکشی نفس. بدیهی است که اگر طغیان نفس، نتیجه نبودن تزکیه باشد، پس در صورت تزکیه، نفس آرام خواهد بود و این نکته‌ای است، که در ارتباط با بحث کلی تزکیه و تعلیم و پاکی انسان از آلودگی‌های گناه و کفر و شرک در پرتو علم و آگاهی می‌تواند مطرح باشد. و مقصود از تزکی در آیه، آن است که او با توحید و اقرار به شهادت توحیدی، مسلمان شود و صالح و پاک گردد. پس تزکی و پاکی که در آیه، مورد بحث است و انتظار موسی از فرعون همان بوده است، چیزی است که اصولاً همه پیامبران از جمله خاتم انبیا نسبت به آحاد بشر و جوامع انسانی، هدف دارند و آن دوری از گناه و وارستگی از همه آلودگی‌های اخلاقی و رفتاری است. ۸.
۸ - تزکیه و رستگاری و پارسایی ـ «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّى؛ رستگار شد آن که تزکیه کرد». ـ «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا؛ قطعا رستگار شد آن کس که نفس خود را تزکیه کرد و زیان دید آن کس که نفس را آلوده ساخت». «تزکی یعنی: پاکیزگی و وارستگی از آلودگی علایق دنیوی که انسان را از آخرت و حیات اصلی، باز می‌دارد و ما این معنی را از دنباله این سوره که فرمود: بلکه شما حیات دنیوی را بر می‌گزینید، استفاده کردیم». ۸.۹.
۳ - دیدگاه راغب به گفته راغب اصفهانی : تقوا عبارت است از حفظ و نگهبانی نفس از آنچه بیم خطر ازآن هست. و مراد از الهام فجور و تقوا ، عقل عملی است که از کمال نفس آدمی، نشات می‌یابد و مراد از زکات، رشد و رویش صالح و شایسته و با برکت است. نفس آدمی ملهم و ممیز است برحسب فطرت و آفرینش . «فاقم وجهک للدین حنیفا»؛ «روی به دین حنیف کن، و دین نزد خداوند اسلام است و بس و تقوا پیشه کنید که بهترین توشه ، تقوا و پارسایی است». «ای کسانی که ایمان دارید، دنبال گام‌های شیطان مباشید و هر کس پا جای شیطان بگذارد، او پیروانش را به فحشا و منکر فرمان می‌دهد؛ ۸.
۱۱ - بیان چند نکته در این آیه سه نکته مورد تأکید است: اول آن‌که انجام فحشا و منکر، پی‌روی شیطان و مورد نهی است؛ سوم اینکه، خداوند تزکیه می‌کند و بس. آیه، دلالت دارد بر اینکه صالح و شایستگی در دین به لطف خدای عزوجل میسر است و این همه مکلفان را شامل می‌شود و معنای اینکه خداوند هر که را بخواهد تزکیه می‌کند این است که انسان می‌داند که خداوند درباره او لطفی کرده تا بدان وسیله پاک و زاکی گردد. ۸.
۱۲ - تزکیه و خودستایی ـ«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ یزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ یزَکِّی مَنْ یشَاءُ وَلا یظْلَمُونَ فَتِیلا؛ آیا ندیدی کسانی را که خودستایی می‌کنند؛ بلکه خداست که هر کس را بخواهد تزکیه و ستایش می‌کند و به اندازه بسیار اندک هم، ستم نمی‌شوند». ـ«فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى؛ خودستایی مکنید، او (خدا) کسی را که تقوا و پارسایی پیشه کرده است، بیش‌تر و بهتر می‌شناسد». منظور از آیه «قد افلح من تزکی»؛ همین است.
دوم، تزکیه قولی است در زمینه عدالت و امثال آن و چنین چیزی درباره خود، مذموم است و خداوند از آن، نهی و منع فرموده است. «فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ»؛ و چنین نهی و منعی در حقیقت تربیت انسان است که تعریف و ستایش از خویشتن شرعاً و عقلاً زشت است. ۸.
۱۳ - ارتباط زکات و صدقه با تزکیه زکات و صدقه و ارتباط آن با تزکیه: ـ «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِهَا...؛ از دارایی‌های مردم صدقه دریافت کن و بدین وسیله ایشان را تطهیر و تزکیه بنما و برایشان دعا کن که دعای تو برای ایشان آرامش روانی است و خداوند شنوای داناست». ـ «وَسَیجَنَّبُهَا الأتْقَى الَّذِی یؤْتِی مَالَهُ یتَزَکَّى»؛ «از آن آتش دوزخ دور خواهد بود آدمی متقی و پارسا که مالش را در راه خدا انفاق می‌کند و می‌خواهد زاکی و پاک باشد». ۸.۷.
۱ - توضیح این دو آیه ، تزکیه و پاک شدن انسان را در رابطه با انفاق و ادای حقوق مالی بیان می‌دارد؛ از جمله نقاط ضعف انسان ، بلکه از عمده‌ترین آن‌ها وابستگی او به مال و دارایی است که تا حد شرک به خدا پیش می‌رود؛ لذا گذشتن از مال و انفاق آن برای تقرب به خدا، یکی از نشان‌های طهارت نفس ، پاکی دل و تزکیه درون از ما سوی الله است. و تزکیه به معنای رویاندن و اعطای زمینه رشدونمو به هر چیز است با بروز خیرات و ظهور برکات؛ مانند درختی که شاخه‌های خشک و بی‌فایده آن قطع می‌شود تا زیباتر شود و فزون‌تر گردد و رویش تازه پیدا کند و ثمره و میوه‌ای نیکوتر بار دهد.
پس جمع بین تطهیر تزکیه از تعابیر لطیف و زیباست و معنای کاملی را افاده می‌کند. یکی اینکه صدقه، مردم را پاک می‌کند و دوم آن‌که پیامبر مردم را با گرفتن صدقه پاک می‌کند. و فرق این دو از حیث ادبی و معنا روشن است. به نظر ما مفهوم آیه واضح است و آن لزوم رهایی انسان از قید و بند مال دنیا و ضرورت پاک‌سازی درون از ما سوی م. ب.. ۸.
۱۴ - تزکیه و روابط سالم خانوادگی ـ «... ذَلِکَ یوعَظُ بِهِ مَنْ کَانَ مِنْکُمْ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الآخِرِ ذَلِکُمْ أَزْکَى لَکُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ یعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛ اگر به شیوه پسندیده‌ای اقدام کنند و رضایت هم‌دیگر را بجویند. این‌گونه کسانی که به خدا و روز جزا ، ایمان دارند، پند داده می‌شوند و آنچه گفته شد برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است و آلودگی گناه را برطرف سازنده می‌باشد؛ و خداوند صلاح و شایستگی‌ها را می‌داند و شما نمی‌دانید».
ـ «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یصْنَعُونَ؛ «به مؤمنان بگو: از نامحرم ، چشم بپوشند و فرج بپوشانند. اگر چنین کنند برایشان پاکیزه‌تر و سودمندتر است و خداوند از آنچه می‌سازید، آگاه م. ب.. ۸.۷.
۱ - توضیح این دو آیه که در آن‌ها نیز از زکاء و طهارت، سخن به میان آمده، آن هم به صورت افعل تفضیل، روابط زناشویی و نظام خانواده را مطرح می‌کنند که به هر تقدیر انسان دارای غریزه ، شهوت است و در برابر واقعیت نیاز جنسی نمی‌توان تعارف کرد و آن را به‌کلی نادیده گرفت و از سویی گاهی پس از تشکیل خانواده مشکلاتی پیش می‌آید و احیاناً روابط، تیره می‌گردد. درست است که قانون، مشکل‌گشا و راه مناسبی است؛ ولیکن برای اجرای قانون شرعی و یا عرفی سلامت نفس و وجدان پاک لازم است و اگر انسان آلوده به هوا و هوس و گرفتار منیت و خودبینی باشد و جز خویشتن را نبیند و احدی را به حساب نیاورد، خود و جامعه را تباه کرده است.
پس ببینیم مراد از واژه «ازکی» و «اطهر» در آیات مزبور چیست؟ و رابطه آن با تزکیه نفس کدام است؟ منظور آن است که مانع نشدن از رجوع بانوان مطلقه بر همسرانشان و یا خود رجوع به زندگی زناشویی پس از طلاق ، پاک‌تر و پاکیزه‌تر است. زیرا چنان کاری التیام پس از شکست و پیوند پس از جدایی است و این کار تقریب نفوس و وحدت انسان‌ها را تقویت می‌کند و از ناحیه دیگر عفت و حیا را در بانوان می‌پروراند و در نگهداری دل‌های ایشان سودمندتر است تا به بیگانگان و مردان اجنبی و نامحرم چشم ندوزند که اسلام دین پاکی، رشد و علم و دانش است و خداوند می‌خواهد دل‌های شما را پاکیزه گرداند. ۸.
۱۵ - تزکیه و روابط سالم اجتماعی «... وَإِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَى لَکُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ؛ ... و اگر به شما گفته شد برگردید، آن، برای شما پاکیزه‌تر است و خداوند به عمل‌کرد شما آگاه است. «فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَى لَکُمْ»؛ ۸.
۱۶ - تزکیه و کتمان حق ـ «إِنَّ الَّذِینَ یشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَیمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِیلا أُولَئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ وَلا یکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا ینْظُرُ إِلَیهِمْ یوْمَ الْقِیامَةِ وَلا یزَکِّیهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ؛ کسانی که عهد و پیمان الهی را به اندک بهای می‌فروشند، برایشان بهره‌ای در آخرت نیست و خداوند با آنان سخن نخواهد گفت و روز قیامت به ایشان نظر نخواهد کرد و تزکیه‌شان نخواهد فرمود و عذابی دردناک برای ایشان فراهم است».
ـ «إِنَّ الَّذِینَ یکْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکِتَابِ وَیشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلا أُولَئِکَ مَا یأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلا النَّارَ وَلا یکَلِّمُهُمُ اللَّهُ یوْمَ الْقِیامَةِ وَلا یزَکِّیهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ؛ کسانی که کتاب نازل از سوی خداوند را کتمان می‌کنند و آن را به بهایی اندک می‌فروشند، اینان، جز آتش در شکم‌هایشان نمی‌ریزند و خداوند در روز قیامت با ایشان سخن نخواهد گفت و تزکیه‌شان نخواهد فرمود و برای ایشان عذابی دردناک فراهم است». ۸.۷.
۱ - توضیح مضمون این آیه‌ها، قریب بهم است و در هر دو آیه، سخن از کتمان حق و حقیقت ، و معامله و فروش آن به بهای اندک و نتیجه بی‌بهره‌گی در حیات اخروی و مورد قهر و خشم الهی قرار گرفتن و تزکیه نشدن و گرفتار عذاب دردناک گشتن است. ۸.
۱۷ - نتیجه و پاداش تزکیه ـ «وَمَنْ یأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَذَلِکَ جَزَاءُ مَنْ تَزَکَّى»؛ «هر کس در حالی که مؤمن است و کارهای شایسته کرده، نزد خدا آید، برای ایشان مرتبه‌های والایی وجود دارد. بهشت‌هایی اقامت‌کده که جوی‌ها در زیر درختان آن جاری است و ایشان در آن، جاویدان‌اند و این، پاداش کسی است که پاک و از گناهان مبرا باشد».
ـ «إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیبِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَمَنْ تَزَکَّى فَإِنَّمَا یتَزَکَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِیرُ»؛ «جز این نیست که تو کسانی را انذار می‌کنی که از پروردگارشان خشیت دارند و نماز به پا می‌دارند و هر که پاک گردد. برای خود و به نفع خویشتن، پاک گشته است و شدن‌ها به سوی خداست». ۸.۷.
۱ - توضیح در این آیات ، به پاداش تزکیه و پاکی اشاره شده؛ ضمن آن‌که نتیجه و ثمره چنان کاری به خود انسان بر‌می‌گردد و ابداً سود و زیانی از این عمل ، به خدا عاید نمی‌شود. یعنی این درجات علیه و باغ‌های بهشتی که جاودانه هم هستند، پاداش و نتیجه عمل کسانی است که در پرتو ایمان و عمل صالح و شایسته زیستند و مردند. درباره آیه دوم می‌نویسند: در بخش نخست سخن از این است که هیچ‌کس بار دیگری را به دوش نمی‌گیرد، او هر که می‌خواهد باشد و هشدار پیامبران برای کسانی مفید است که از ته دل نسبت به پروردگارشان خشیت دارند و نماز به پا می‌دارند؛ و در بخش دوم سخن از تزکی و وارستگی است و نتایج آن؛ و خلاصه مطلب آن ست که پاکی و پاکیزگی نتیجه انذار پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) و حصول خشیت الهی است و فایده و نتیجه آن، که کمال انسانی است به خود انسان عاید می‌شود و بس.
منبع: بقره/سوره۲، آیه۱۲۹ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۱ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۶۴ · جمعه/سوره۶۲، آیه۲ · تفسیر جوامع الجامع، ج۱، ص۸۰، دانشگاه تهران · کهف/سوره۱۸، آیه۷۴ · کهف/سوره۱۸، آیه۸۱ · مریم/سوره۱۹، آیه۱۹ · مریم/سوره۱۹، آیه۱۳ · کهف/سوره۱۸، آیه۱۹ · تفسیر جوامع الجامع، ج۲، ص۴۰۸، دانشگاه تهران · ج۸، ص۲۲۰ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۳، ص۲۶۰ · نازعات/سوره۷۹، آیه۱۷-۱۸ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲۰، ص۱۸۷ · تفسیر مجمع البیان، ج۱۰، ص۲۵۶ · اعلی/سوره۸۷، آیه۱۴ · شمس/سوره۹۱، آیه۹-۱۰ · مفاتیح الغیب او التفسیر (تفسیر کبیر)، ج۳۱، ص۱۷۷ · اعلی/سوره۸۷، آیه۱۶ · روم/سوره۳۰، آیه۳۰ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲۰، ص۲۹۸ · نور/سوره۲۴، آیه۲۱ · التبیان، ج۷، ص۴۲۱ · نساء/سوره۴، آیه۴۹ · نجم/سوره۵۳، آیه۳۲ · توبه/سوره۹، آیه۱۰۳ · لیل/سوره۹۲، آیه۱۷-۱۸ · التبیان، ج۵، ص۲۹۱ · بقره/سوره۲، آیه۲۳۲ · نور/سوره۲۴، آیه۳۰ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۳۹ · تفسیر الکاشف، ج۵، ص۴۱۴ · نور/سوره۲۴، آیه۲۸ · تفسیر مجمع البیان، ج۷، ص۲۳۸ · تفسیر فی ظلال القرآن، ج۴، ص۲۵۰۷ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۷۷ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۴ · طه/سوره۲۰، آیه۷۵-۷۶ · فاطر/سوره۳۵، آیه۱۸ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۳۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.