تهران: نکته

مردم جامعه ذهنیتی رمزگرا و حماسه‌پذیر داشتند و در تقلید و تکرار گرته‌های رفتاری ـ اعتقادی نیاکانی خود سخت استوار و متعصب بودند و رفتارها، اعتقادات و باورهای نو را نوعی بدعت و در تقابل با نظام‌های سنتی کهن خود می‌پنداشتند. او می‌نویسد: پشم این مردم را چنان از ته می‌چیدند و آن قدر این کار را زیاد و به دقت انجام می‌دادند که ارزش آن‌ها و بهره مالکانه‌شان را تقلیل می‌دادند. چنگ و دندان آز و طمع در میان آن‌ها چنان تیز بود که حتی مرغ تخم‌طلایی را نیز برای به دست آوردن تخمش می‌کشتند. گروه ششم تا نهم را دکان‌داران، فروشندگان، صنعتگران، کارگران ساختمان؛ و گروه دهم را آدم‌ها و نوکر‌های گوناگون شکل می‌دادند. شمار زنان خدمتکار را هم باید به نوکرها افزود. نخست گروه ممتاز، یا متنفذ و متمول جامعه، متشکل از رجال درباری و حکومتی و روحانیان، دوم گروه بازرگانان، سوم صنعتگران و اهل حِرَف، چهارم گروه عرضه‌کنندگان کالا و خدمات، پنجم کارگران و ششم گروه رعیت و خدمتگزار و نوکر پیشه. طبقه بالا: مقامات رسمی، سپاهیان، وزرا و مانند آن‌ها؛ طبقه متوسط: مالکان، بازرگانان و ربا دهندگان؛ و طبقه پایین: نوکران، کسبه جزء و صنعتگران. همچنین او افراد این ۳ طبقه را از لحاظ پوشش، شیوه تکلم، تحصیلات، قدرت سیاسی و مانند آن‌ها از یکدیگر متمایز می‌داند. در آن زمان ازدواج یک امر خانوادگی به شمار می‌رفت و در ایجاد اتحاد میان افراد گروه‌ها و طبقات مختلف نقشی ایفا نمی‌کرد. وی می‌نویسد: میزان احترام و اعتماد مردم به روحانیان به میزان درستی آنان و متحد نشدنشان با مقامات حکومتی بستگی داشته است. روابط علما با کسبه و صنعتگران بسیار استوار بوده است. تجار و بازاریان که بسیار مذهبی بودند و علم را فقط در انحصار علمای روحانی می‌دانستند، این گروه را به چشم رهبران روحانی می‌نگریستند. آلونک‌نشین‌ها گروه بزرگی را شکل می‌دادند که با عناوینی مانند حاشیه‌نشین، گودنشین، آلونک‌نشین و بعد‌ها مفت‌آبادنشین خوانده شده‌اند. تجار بسیار مذهبی و مُصرّ به اجرای احکام و آیین‌های دینی بودند و معمولاً ازدواج میان خانواده‌های آن‌ها و گروه علما انجام می‌گرفت. تجار در وصلت با خانواده علما برای خود کسب افتخار می‌کردند و به خود می‌بالیدند. نوع پوشش آن‌ها متمایز از دیگران بود. در فصول سرد قبای بَرَک می‌پوشیدند و با کمربند کتانی، ابریشمی یا چرمی آن را می‌بستند. شلوارهای گشاد پنبه‌ای سیاه یا آبی رنگ به پا می‌کردند. کفش‌هایشان از چرم ساغری بود. وقتی به گردش یا ملاقات کسی می‌رفتند، عبا یا ردای گشادی بافته از موی شتر، بَرَک یا پارچه کشمیر به روی شانه‌های خود می‌انداختند. حکیم باشیان و طبیبان عموماً سر خود را از ته می‌تراشیدند و به جای کلاه تاتاری عمامه بر سر می‌گذاشتند و شال پهنی به کمر می‌بستند و لوله‌ای کاغذ و دواتی در پَرِ شالشان می‌نهادند. معمولاً چوب‌دستی بلند به دست می‌گرفتند و نعلینی از چرم ساغری سبز به پا می‌کردند و با گام‌هایی شمرده راه می‌رفتند و با طمطراق سخن می‌گفتند و تسبیح دانه‌درشت می‌گرداندند. زندگی در هر یک از این دو جامعه تحت نظامات و اصول و قواعدی خاص جریان داشت. مردان در بیرون از خانه، و زنان در درون خانه نقش ایفا می‌کردند. مردان خانواده‌های رجال و اعیان در بیرونی، و زنان آن‌ها در اندرونی خانه‌هایشان که قلمروی جدا از هم داشت، فعالیت می‌کردند. برعکس اندرونی محیطی پوشیده و نهان از دیگران و نامحرمان، به ویژه مردان بیگانه و حتی مردان خویشاوند بود. زن ناموس خانواده و پاره‌ای از خانه به شمار می‌رفت و مردانْ زنان را با الفاظ مختلف خانه، منزل، اندرونی و ضعیفه خطاب می‌کردند. در آن زمان کار کردن در بیرون از خانه برای زنان از هر طبقه و قشر عیب به شمار می‌رفت. اگر زنی در بیرون از خانه می‌رفت و کار می‌کرد، پشت سرش لیچار (سخنان یاوه و ناپسند) می‌گفتند. او سرداری ماهوت قرمز می‌پوشید، شلوار ماهوت آبی به پا می‌کرد، پوتین می‌پوشید، کلاه پوست تخم‌مرغی به سر می‌گذاشت و یک قمه نیز زیر سرداری خود می‌بست. این زن از طرف نظمیه مأمور رسیدگی به کارهای زنانه و مجرمان زن بود. مثلاً ملاشهربانو، ضعیفه دارو چشم‌کن؛ سکینه خانم، گیس‌سفیدِ اندرون. در اندرونی خانه‌های اعیان چند خدمتگزار با عنوان آشپز، اتاق‌دار، صندوق‌دار، قلیان‌ چاق‌کن و زنی با عنوان گیس سفید (سرپرست خدمه) کار می‌کردند. اتاق‌دار اتاق‌ها را آب و جارو و تمیز می‌کرد؛ و گیس‌سفید کلیدهای انبار برنج و روغن و چیزهای دیگر را در دست داشت و بر کار پیشخدمت‌ها نظارت می‌کرد. اعیان معمولاً ۳ رنگ کنیز: سیاه‌برزنگی، کشمشی رنگ و سفید در خانه‌هایشان نگهداری می‌کردند. قیمت آن‌ها با هم تفاوت داشت و دلالان بازاری آن‌ها را می‌فروختند. برخی خانم‌ها کنیزهایشان را به عقد غلام سیاه‌ها درمی‌آوردند تا فرزندان آن‌ها خانه‌زادان خانواده شوند. کنیزان را دده ، و دده‌هایی که در آشپزخانه کار می‌کردند دده مطبخی می‌نامیدند. برخی از خانم‌ها نیز که بی‌اولاد بودند، بچه کنیزی را به اولادی قبول می‌کردند و به هنگام مرگ میراثی برای آن‌ها می‌گذاشتند. این کنیزان به نام‌های غنچه‌ دهان، سَمَن بَر، زعفران، صنوبر و به نام‌هایی مانند آن‌ها خوانده می‌شدند. در زمستان‌ها عامه مردم کُرسی، و اعیان کرسی و بخاری می‌گذاشتند. توده مردم چاله‌کرسی، و اعیان منقل داشتند. اعیان نیز هیزم سوخت زمستانی خود را در پاییز آماده می‌کردند. آن‌ها روزها بخاری روشن می‌کردند و شب‌ها زیر کرسی می‌خوابیدند. در خانه‌های اعیان، خدمتکاران زن، و در خانه‌های توده مردم، کدبانوان خاکه‌های زغال را می‌شستند و با آن‌ها گلوله و کوفته زغالی درست می‌کردند. در بیش‌تر خانه‌ها تنوری کار گذاشته بودند. در زمستان که برف و باران راه مواصلاتی را می‌بست و فراهم کردن آرد و نان دشوار بود، نان سفره خانه را در تنور خانه‌ها می‌پختند. کدبانوی خانه، هفته‌ای یا دوهفته یک‌بار تنور خانه را با بوته و پشکل روشن می‌کرد و نان می‌پخت و مردخانه را از زحمت رفتن به بازار و خرید نان از نانوایی می‌رهاند. زبانگرد بود. برخی از زنان که دل پرسودایی داشتند، می‌گفتند: شوهرم جوان باشه، آردم تو سرمه‌دان باشه! نان‌پزی در خانه اعیان و اشراف به عهده کنیزان و زنان خدمتگزار بود. هر نوع تصمیم در امور اقتصاد خانواده و شوهر کردن و زن گرفتن فرزندان، انتخاب پسر یا دختر برای همسری فرزندان و انتخاب نوع شغل برای فرزندان ذکور با مردان بود و زنان جز پیروی از اراده مردان و اطاعت از آنان راه دیگری نداشتند. لوئی ماسینیون، ایران‌شناس فرانسوی، درباره پایگاه زن ایرانی در گروه خانواده شوهر می‌گوید: زن همواره میزبانِ بیگانه خانه است، کسی است که آمده است و باید روزی برود!. به همین سبب در زبان ترکی به عروس گلین می‌گویند، یعنی کسی که می‌آید. اصل پدر و تبار پدری است و این ضرب‌المثل که پشت‌پشتِ پدره، مادر رهگذره! گویای این اصل است. زنان معمولاً شلواری گشاد به نام چاقچور به پا می‌کردند که تا مچ پا را می‌پوشاند. چهره را با پیچه یا روبنده، و گیسوان را با روسری، دستمالی سفید یا رنگین، می‌پوشاندند و چادر سیاه یا چادر‌نمازی رنگین بر سر می‌کردند. گیسوانشان را معمولاً بلند نگه می‌داشتند و می‌بافتند. دست و پای خود را با حنا رنگ می‌کردند که به اصطلاح می‌گفتند خضاب یا نگار گذاشته‌اند. صورتشان را سفیداب می‌مالیدند و بر ابروان و مژگان خود وسمه سرمه می‌کشیدند و به گونه‌هایشان سرخاب می‌مالیدند و هفت قلم آرایش یا هرهفت برای آرایش چهره خود به کار می‌بردند. معمولاً زنان گیسوان خود را تَکی، هفت تایی بیست و یک‌تایی یا چهل و یک تایی می‌بافتند. بعدها نوع آرایش گیسوی زنان تغییر کرد و سبک آراستن مو به صورت آلاگارسون فرانسوی (آرایشی مانند موی سر مردان) باب شد. جای کوبیدن خال و شکل خال‌ها بستگی داشت به منظور زنان از خال‌کوبی. کوبیدن خال‌هایی به شکل یک بوته گل یا یک گنجشک روی غبغب، یا دو گنجشک در دوسوی بوته گل و یا یک بوته گل، یا نقش سرو روی سینه؛ کوبیدن خال‌هایی روی پیشانی، گونه‌ها، کنار لب بالا و زیرلب پایین و میان دو ابرو، همه معمولاً برای زیبایی؛ و کوبیدن خال محبت روی زبان یا زیرناف برای افزوده شدن مهرشوهر و سپید بختی بود. برای دور کردن چشم بد و درمان برخی از دردها نیز خال می‌کوبیدند. مردان، به ویژه جوانان و داش‌مشدی‌ها هم خال‌کوبی می‌کردند. پسران دنباله کار و پیشه پدران خود را می‌گرفتند و اسرار و فنون حرفه را از آنان می‌آموختند و سینه به سینه به آیندگان انتقال می‌دادند. تامسن در ۱۲۹۸ق/۱۸۸۰م، ۲۰ پیشه شامل نجار، تفنگ‌ساز، سراج، خیاط، ساعت‌ساز، نقاش (منظور نقاش ساختمانی)، کلاه‌دوز، سنگ‌تراش، حکاک، صحاف، شیشه‌بر، مسگر، آهنگر، صباغ، مطبعه چی، پنبه ریس، زرگر، چاروادار، کفاش و نعلبند را نام می‌برد و آن‌ها را از گروه صنعتگران به شمار می‌آورد. کل جمعیت اعضای این پیشه‌ها را نیز ۹۵۰‘۲۸ تن ذکر می‌کند. همشهری‌های هم‌شغل عمدتاً در قهوه‌خانه‌هایی خاص پاتوغ می‌گرفتند. در هر قهوه‌خانه اعضای یک یا چند صنف و پیشه پاتوغ می‌گرفتند. مثلاً کارگران خبازی و بناها در چند قهوه‌خانه از جمله قهوه‌خانه پاچنار؛ قصاب‌ها و خرپاکوب‌ها در قهوه‌خانه پنجه‌باشی؛ و بار فروش‌ها و سلّاخ‌ها و صیفی‌کار‌ها در قهوه‌خانه طیب پاتوغ داشتند. علاف‌ها، صراف‌ها و بزازها تحت سرپرستی عزت‌الدوله؛ سرپرستی صراف‌ها با امین‌الملک؛ شمار دکان‌های هر محله به نسبت شمار ساکنان و خانه‌های آن محله تعیین می‌شد. حق بنیچه‌ها خرید و فروش هم می‌شد. صنف قصاب حق بنیچه را اصطلاحاً پاچوب می‌نامیدند. پاچوب به دو تیر چوبی و یک تیر حمال روی آن با قلاب‌های آهنی برای آویختن لاشه گوشت گفته می‌شد. بعدها پاچوب را مترادف با دکان قصابی به کار می‌بردند. هر پیشه و صنف علامت یا نشانه‌ای نمادین داشت که با آن در جامعه شناخته می‌شد. این علامات صورت کوچک‌شده‌ای از اسباب و ابزار مهم و نقشمند هر یک از پیشه‌ها بود. این‌ علامات‌ عبارت بودند از کُنده و مُسته کفاشی، ارّه و تیشه نجاری، پُتک و کوره آهنگری، ماله و شمشه بنایی، کُنده و ساطور قصابی و افزارهای دیگر پیشه‌ها. هر یک از صنف‌های هفده‌ ‌گانه نیز چند پیر خاص خود داشتند که به آن‌ها ارادت می‌ورزیدند و آن‌ها را مرشد مستقیم خود می‌دانستند. در مراسم قربانی کردن شتر در عید قربان ، نمایندگان برخی از صنف‌ها بنا بر سنت جاری شرکت می‌کردند و در جایگاه‌های مخصوصی استقرار می‌یافتند. حق نمایندگی از صنف و اجازه شرکت در این مراسم در هر صنف میان خانواده‌هایی خاص موروثی بود. بنا بر گزارشی از ۱۲۶۹ق/۱۸۵۲م، هر صنف، از گوشت بخش خاصی از اندام شتر قربانی سهم می‌بردند. مثلاً آهنگران از گوشت ران شتر و خیاطان سر شتر را سهم می‌بردند. بقیه گوشت قربانی هم میان مردم تقسیم می‌شد. چون تقسیم گوشت شتر میان نمایندگان همه صنف‌ها ناممکن می‌نمود، از این رو فقط به چند صنف از گوشت قربانی به صورت نمادین سهم می‌دادند. ظاهراً هر صنف نیز با ابزار مربوط به شغل خود شتر را پاره پاره می‌کرد. همبستگی نیرومندی میان اعضای هر صنف وجود داشت و افراد هر صنف معمولاً در شادی‌ها و غم‌های یکدیگر شرکت و اظهار همدردی می‌کردند. با درگذشت عضوی از صنف، بیشتر اعضای صنف در مراسم سوگواری مرگ او حضور می‌یافتند و وارثان درگذشته را از خانه تا محل کار در بازار مشایعت می‌کردند. آن‌ها یک تخته شال کشمیری را که خریده بودند در خانه عضو درگذشته، بر شانه نزدیک‌ترین خویشاوند او می‌افکندند. لبویی، دوغی، گردویی، چاغاله (چغاله) ‌بادامی، شورْباقالی‌ فروش، عدسی‌فروش و مانند آن‌ها از زمره این پیشه‌وران بودند. برخی از دوره‌گردان اهل فن بودند و از راه عرضه مهارت‌های فنی خود به مردم زندگی می‌گذراندند، مانند چینی بندْزَن‌ها، چاقو تیزکُن‌ها، لحاف‌دوزان، رویگران یا مسگران و مانند آن‌ها. افراد گروه فروشندگان دوره‌گرد تشکل صنفی نداشتند. مشتری این دوره‌گردها اغلب زنان خانه‌دار بودند. برخی از این فروشندگان دوره‌گرد برای عرضه میوه‌ها و خوراکی‌های خود و برانگیختن و جذب مشتری جار می‌زدند و شعرها و ترانه‌هایی در وصف خوراکی‌ها و میوه‌ها با نغمه‌های خاص می‌خواندند. مثلاً می‌گفتند سبز و صبح چیده خیار؛ تربادام و گل بادام و ریزه بادام چغاله؛ نازک و ورامینی و یک‌یک بره کاهو؛ نُقل بیابان ذُرّت بوداده؛ دُرشْته گوجه، مال خورشْته گوجه. گاهی نیز خاصیت‌ها و ویژگی‌های خوراکی‌های خود را در نغمه‌هایشان اعلام می‌کردند، مانندصفرا بُر است شاه‌توت؛ بی‌بلاگَرْمَک، تُنگِ طلا گَرْمَک؛ و زال، زالزالکِ، رستمِ زالِ زالکِ!. در دو نغمه اخیر، فروشنده توصیفی شاعرانه و زیبا از زالزالک و بلال ارائه می‌دهد. بقیه زردشتیان در کاروان‌سراها و تیمچه‌ها زندگی می‌کردند و به داد و ستد کالاهای وطنی و بزازی می‌پرداختند. پسران جوان زردشتی که مختصری نوشتن و خواندن می‌آموختند، چند سال اجیر می‌شدند و به کارگماشتگی می‌پرداختند. شماری از زردشتیان نیز در باغ‌های سلطنتی و امرا و سُفرا و شاهزادگان باغبانی و کشاورزی می‌کردند. ارباب‌جمشید از بزرگان و نیک‌مردان جامعه زردشتی بود. زردشتیان مدارس بسیاری ساخته‌اند. این گورستان تا اختصاص قصر فیروزه به زردشتیان همچنان بر پا بود. در قصر فیروزه، به جز آرامگاه زردشتیان به‌تدریج بناهایی مانند نمازگاه، آشپزخانه و تالارهای متعدد برای منظورهای مختلف ساختند. گورهای بانیان در مدخل کلیسا قرار دارند. اولین محله را مهاجران ارمنی در دروازه حضرت عبدالعظیم، و دومین محله را در دروازه قزوین تشکیل دادند. بنابر گزارشی در ناحیه محمدیه، زیر بازارچه زعفران‌باجی و آن سوی گذر قاطرچیان، محله ارمنی‌نشینان فقیر بود. در ناحیه‌های دیگر هم گروهی از ارمنیان می‌زیستند. نخستین مدرسه ارامنه به نام هایگازیان در ژانویه ۱۸۷۰م در کلیسای گِوُرک مقدس در بازارچه معیّر تأسیس و افتتاح شد. در همان زمان میسیونرهای خارجی مدارسی رایگان در محله‌های ارمنیان دایر کردند. محله کلیمیان عودلاجان کوچه‌هایی باریک و پرپیچ و خم و بدون سنگ‌فرش داشت. در میان محله میدان کوچکی به نام سَرْچال بود که در آن زباله می‌ریختند. کوچه‌ها مسقف و خانه‌ها گود و دخمه‌مانند بودند. در اینجا همه‌چیز رنگ گروهی داشت. بزاز، رمال، دعانویس، جادوگر، دلال، قصاب و... همه یهودی بودند و حمام مخصوص به خود داشتند. زرگری، صیقلی جواهر، تنزیل پول، خرید و فروش زالو، انداختن شراب و عرق و فروش آن‌ها، مطربی و رقاصی نیز از مشاغل دیگر آن‌ها بود. برخی از مردان یهودی نیز به کارهایی مانند خالی کردن آب حوض و پاکیزه کردن مکان‌های کثیف و رفتگری مشغول بودند. برخی از یهودیان هم به طبابت مشغول بودند. شماری از یهودیان در داروخانه‌ها و مطبعه‌ها نیز کار می‌کردند. گروهی از مردان و زنان یهودی به دوره‌گردی و بزازی و خرید اسباب‌خانه و زری و یراق و طاق و شال و جواهر اعیان و اشراف مشهور بودند. یراق‌ها و زری‌ها را می‌خریدند و می‌سوزاندند و نقره آن‌ها را استخراج می‌کردند. دلال‌های دوره‌گرد کلیمی را مردم مشتری خطاب می‌کردند. قوانین مذهبی تحصیل علم را به کلیمیان توصیه می‌کرد. از این‌رو بیش‌تر کلیمیان خواندن و نوشتن به زبان دینی خود یعنی عبری را می‌دانستند. اولین مدرسه آن‌ها آلیانس اسرائیلیت بود که هم‌زمان با دارالفنون تأسیس شد. پیش از آن، یهودیان به ملاخانه یا مکتب‌خانه‌هایی که در کنیسه‌ها تشکیل می‌شد، می‌رفتند و عبری و تورات می‌آموختند. کودکان در تابستان روی حصیر، و در زمستان روی نمد و برخی روی پوست گوسفند که با خود از خانه‌هایشان می‌آوردند، می‌نشستند. هیچ‌یک از مدارس مسلمانان کودکان یهودی را نمی‌پذیرفتند. نخستین کنیسه‌های آن‌ها کنیسه حاجی، خاله و العازار بود. بنابر آیات و اخبار، مسلمانان باید از دوستی کفار ، یعنی یهود ، ترسا و گبر و میل و تشبّه به ایشان پرهیز و بر مسلک آنان سلوک نکنند تا خداوند میان آنان و کافران در جهنم جمع نکند. کلیمیان برای تمایز از مسلمانان ناگزیر از دوختن وصله قرمز بر روی لباس‌های خود بودند. گاهی هم به جای وصله، یک مستطیل به شال کمرشان وصل می‌کردند. این کار مدت‌ها در جامعه یهودی اعمال می‌شد تا این‌که رفته‌رفته رنگ باخت و برخی این علامات را کنار گذاشتند. ارامنه نیز از آزار و ستم در امان نبودند و مردم عامی گهگاه به بهانه‌های مختلف به محله‌های آن‌ها حمله می‌کردند و به تخریب و غارت خانه‌ها و کلیسا‌های آن‌ها دست می‌زدند و خم‌های شرابشان را می‌شکستند. پرداختن به برخی از مشاغل، به‌ویژه شغل‌هایی که با مواد غذایی مربوط بود، برای افراد غیرمسلمان قدغن بود. شغل‌های مخصوص و منحصر به غیرمسلمانان نیز نزد مسلمانان نجس شمرده می‌شد. از این روی ارمنیان به خبازی، قصابی و سبزی‌فروشی نمی‌پرداختند، چون مجاز به دست زدن به مواد خوراکی و هر چیز مرطوب مانند خمیر و گوشت و سبزی نبودند. از سوی دیگر شغل‌هایی مانند انداختن شراب و فروش آن در انحصار مسیحیان ارمنی و یهودیان بود. یهودیان و ارمنیان اجازه نداشتند به حمام‌های مسلمانان بروند. نسبت سواد در میان مسلمانان برابر با ۷/۱۶٪، ارمنیان ۹/۳۱٪، کلیمی‌ها ۱/۳۰٪ و زردشتیان ۳/۳۴٪ بود. سبیل پُرپشت و افتاده بر پشت لب نشانه صولت و مردانگی لوطیان بود. لوطیان شغل‌هایی مانند حلاجی، دلاکی، مقنی‌گری، کَنّاسی (زباله‌کشی و فاضلاب مستراح خالی کردن) و حمالی را عیب می‌دانستند و به این کارها دست نمی‌زدند. در عوض طبق‌کشی، توت‌فروشی، چُغاله‌فروشی، بادبادک و فرفره‌سازی، پالوده‌ریزی، بستنی‌سازی، دوغ‌فروشی و گردوی تازه فروشی از کارهای مقبول آن‌ها در فصل‌های مختلف سال بود. ۲. کشتی‌گیران، پهلوانان و بندبازان که از لوطیان با اهمیت‌تر لوطی‌خانه بودند. برخی پهلوانان از راه کشتی‌گیری و زورآزمایی، و بندبازان از راه بازی در بازارها و میدان‌ها پول در می‌آوردند؛ ۳. مارگیران، عنتری‌ها و خرس‌بازان که دسته لوطیان معرکه‌گیر سر کوچه‌ها و خیابان‌ها را شکل می‌دادند؛ ۴. لوطی‌های بزن بهادر و شریر، خوی و رفتاری ناشایست و ماجراجویانه داشتند و گاه و بیگاه در محله فتنه بر می‌انگیختند و جنجال و هیاهو برپا می‌کردند. اینان از راه باج‌ستانی از مردم محله و راه‌های ناروا و قمار زندگی می‌گذراندند. در هر گذر و محله و در قهوه‌خانه یا قهوه‌خانه‌هایی پاتوغ می‌گرفتند. آنان عموماً ساده، زودباور، وفادار و دست‌تنگ بودند؛ دریوزگی نمی‌کردند، اما با گرفتن باج زندگی می‌گذراندند. قمه بستن و شرارت کردن در بازار از عادات این دسته از لوطیان بود. از آن پس، در نزاع‌ها از ترس امیر کسی جرئت تیغ کشیدن از نیام را نداشت و کم‌کم قمه بستن را لوطیان و الوات ترک کردند. بعدها حمل چاقو و چاقوکشی در نزاع‌ها رسم شد. لوطیان و بی‌سر و پایانی را هم که در ته میدانگاه‌ها و در گوشه‌ای جا و مکانی داشتند و با لقمه نانی مدارا می‌کردند، اصطلاحاً ته‌میدانی می‌نامیدند. شاهزاده آقا عزیز، از شاهزادگان قجری سردسته لوطیان محله پامنار و حیاط شاهی همیشه چند تن از این دستـه لـوطی‌ها (که بـه یقـه چـرکینـی خـود می‌بالیدند) همراه داشت و بـا آن‌ها می‌گشت و به امامزاده داوود می‌رفت. این اراذل به قول داش مشدی‌ها بیش از یک طاق لوطی نبودند! و جرئت قدم بیرون گذاشتن از محله خود را نداشتند. لوطی پهلوان‌هایی هم بودند که خلاف لوطی‌های بزن بهادر، رفتار و کرداری آرام و به‌قاعده داشتند و در زندگی می‌کوشیدند تا آیین و اصول جوانمردی را رعایت کنند. این پهلوانان در حق‌جویی و ایثارگری و گذشتن از جان و مال خود در راه دستگیری از خانواده‌های بی‌سرپرست و پهلوانانِ از پا افتاده و حمایت از ناموس اهل محل، پیوسته پیشگام بودند و از این‌رو، مورد وثوق و اعتماد اهل محل نیز بودند و از ارکان استوار اجتماع محله به‌شمار می‌رفتند. مجموعه‌ای از خصوصیات پهلوانی مانند عشق و علاقه، پشتکاری و شکیبایی، فضیلت اخلاقی و مردم‌دوستی صف این پهلوانان رادمرد را از پهلوان‌نماهای اراذل و اوباش جدا می‌کرد. لوطی صالح، لوطی عظیم، لوطی اکبرخان، لوطی نایب، لوطی اکبر پامناری و لوطی سردمدار را نیز در میان صنف لوطیان از نیک‌مردان پاک‌باخته به‌شمار آورده‌اند. پهلوانان محله را همپالکی‌هایشان داش و لوطی می‌خواندند. باباشمل‌های محله‌ها گره‌گشای مشکلات محله‌ها بودند و کارها و مشکلات مردم را با صبر و متانت و ریش‌سفیدی و مایه گذاشتن از لوطیگری خود حل و فصل می‌کردند و راه می‌انداختند. لوطیان از هر دسته، به مذهب و اجرای مناسک و مراسم عزاداری عاشورا سخت اعتقاد داشتند. دو سه روزی هواخوری در فصل تابستان در امامزاده داوود، مثل طواف کعبه برای حاجیان بود. زشت‌ترین دشنام‌ها و بدترین اعمال در میان لوطیانِ یَل جوانمردِ خوشنام به کار بردن کلمات و جملات نامَرد، نالوطی، لچک به سر و امثال آن بود. منبع: چالش‌های اجتماعی و فرهنگی در بنیانگیری آموزش نوین، ج۱، ص۱۹، حافظ، تهران، ۱۳۸۵ش، شم‌ ۳۲ · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۹، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · ج۱، ص۹۶، به کوشش فریدون گرکانی، تهران، ۱۳۵۸ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۱، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · ج۱، ص۲۷، تهران، ۱۳۶۸ش · یادداشت‌های علی بلوکباشی · ساختار سیاسی ـ طبقاتی و جمعیتی در ایران، ج۱، ص۱۵، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، تهران، ۱۳۷۳ش، س ۸، شم‌ ۹-۱۰، نیز ۱۱-۱۲ · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۳۶، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله و تشخیص نفوس دارالخلافه، ج۱، ص۳۴۵، فرهنگ ایران زمین، تهران، ۱۳۵۳ش، شم‌ ۲۰ · ج۱، ص۳۴۶، تهران، ۱۳۶۸ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۹، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۴، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۳-۲۴، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۲۲، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۱۹، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۱، ص۲۱، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۵۳-۱۵۴، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۵۴-۱۵۵، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · سفرنامه، ج۱، ص۳۹۶، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش · آب تهران و مشکلات و راه حل‌ها، ج۱، ص۱۳-۱۴، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، تهران، شهریور ۱۳۶۹ش · آب تهران و مشکلات و راه حل‌ها، ج۱، ص۱۷، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، تهران، شهریور ۱۳۶۹ش · ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، ج۱، ص۱۶-۱۷، تهران، ۱۳۵۰ش · در جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، ج۱، ص۲۰، تهران، ۱۳۵۴ش · ج۱، ص۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۸۰ش · تهران، ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۲۶۷، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۸۰ش · ج۱، ص۲۹۸-۲۹۹، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۸۰ش · از خشت تا خشت، ج۱، ص۲۳۴، تهران، ۱۳۴۸ش · ج۱، ص۳۰۸، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۸۰ش · ساخت‌های خانواده و خویشاوندی در ایران، ج۱، ص۴۰، تهران، ۱۳۵۰ش · ج۱، ص۱۹۳، تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش · تهران در آیینه زمان، ج۱، ص۱۸۸، تهران، ۱۳۶۹ش · از خشت تا خشت، ج۱، ص۴۰۶-۴۰۷، تهران، ۱۳۴۸ش · مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، خال‌کوبی · ج۱، ص۱۸۳، تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش · ج۱، ص۳۴۷-۳۴۹، تهران، ۱۳۶۸ش · مطالعات جامعه‌شناسی شهر تهران، ج۱، ص۷، تهران، ۱۳۶۹ش · تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ج۱، ص۳۴۳-۳۴۴ درباره اسامی اصناف مجمع‌الصنایع و کالاهای ساخت هر یک با نام استاد حرفه، تهران، ۱۳۴۹ش · تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ج۱، ص۳۶۹-۳۷۳ برای مشخصات هر حجره و نام استادان و شمار شاگردان هر استاد، تهران، ۱۳۴۹ش · موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دوره قاجار، ج۱، ص۲۴، تهران، ۱۳۵۹ش · ج۱، ص۸۹-۱۰۱ برای صورت اسامی صنایع و حِرَف، ۱۳۱۲ش · جغرافیای مفصل ایران، ج۲، ص۳۲۷-۳۳۳، تهران، ۱۳۱۱ش · جغرافیای مفصل ایران، ج۲، ص۳۳۳، تهران، ۱۳۱۱ش · تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۰۴، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران، ۱۳۶۳ش · شرح زندگانی من، ج۳، ص۴۰۰، تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش · تهران در آیینه زمان، ج۱، ص۱۷۸-۱۷۹، تهران، ۱۳۶۹ش · قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۰-۱۱، تهران، ۱۳۷۵ش · روزنامه خاطرات، ج۱، ص۹۱، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۴۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۱۰۲، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۵۱، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · ج۲، ص۵۶۸، سخنوری، آیین · تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۲۵ برای علامات ۱۷ صنف، تهران، ۱۳۳۷ش · ادبیات عامیانه ایران، ج۲، ص۱۰۷۳-۱۰۷۵ درباره پیران سلسله و صنف‌های گوناگون، به کوشش حسن ذوالفقـاری، تهـران، ۱۳۸۲ش · تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۴۵، تهران، ۱۳۳۷ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۶۵، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · Islamic Society in Persia، ج۱، ص۲۶، London، ۱۹۵۴ · سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۲۱۸، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، ۱۳۶۷ش · ‌ ر، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ج۱، ص۱۹۷-۱۹۸، ترجمه علی‌محمد فره‌وشی، تهران، ۱۳۳۵ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۶۳، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · La Perse d’aujourd’hui Iran، ج۱، ص۱۴۶، Mésopotamie، Paris، ۱۹۰۸ · تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج۶، ص۸۵-۹۱ برای شرح به تفصیل این فروشندگان دوره‌گرد، تهران، ۱۳۶۸ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۵۹-۱۶۰، تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش · تهران قدیم، ج۱، ص۴۴-۴۵، تهران، ۱۳۵۳ش · ج۱، ص۲۵۲-۲۵۳، Society and a Time for Pleasure، Iran Elements of Destiny، ed Sh Amirarjomand، England، ۱۹۷۸ · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۴-۶، تهران، ۱۳۸۰ش · ج۱، ص۷۸، تهران، ۱۳۸۲ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۳۱۰، تهران، ۱۳۸۰ش · ج۱، ص۳۴۹-۳۵۰، تهران، ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۷، تهران، ۱۳۸۲ش · تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۲۸، تهران، ۱۳۵۵ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۴۹۸-۴۹۹، تهران، ۱۳۸۰ش · A Year Amongst the Persians، ج۱، ص۹۵-۹۶، London، ۱۹۵۰ · تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۱، تهران، ۱۳۵۵ش · سفرنامه، ج۱، ص۳۱، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۴۹۷، تهران، ۱۳۸۰ش · ج۱، ص۸۳، تهران، ۱۳۸۲ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۹۷، تهران، ۱۳۸۰ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۲۸۴-۲۸۵، تهران، ۱۳۸۰ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۲۱۱، تهران، ۱۳۸۰ش · تاریخ سینمای ایران، ج۱، ص۲۰، تهران، ۱۳۷۱ش · A Year Amongst the Persians، ج۱، ص۹۶-۹۷، London، ۱۹۵۰ · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۱۴۶، تهران، ۱۳۸۰ش · شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۱۸۰، تهران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش · تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۹۹-۱۰۰، تهران، ۱۳۸۲ش · ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۸ به نقل از گورویانس، تهران، ۱۳۸۱ش · کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۶، تهران، ۱۳۸۰ش · کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۷-۹۸، تهران، ۱۳۸۰ش · شرح حال رجال ایران، ج۵، ص۴۴، تهران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش · Iranica، ج۲، ص۴۸۱ · ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۸، تهران، ۱۳۸۱ش · پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۳۸، تهران، ۱۳۶۷ش · ارمنیان ایران، ج۱، ص۱۹، تهران، ۱۳۸۰ش · تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۲، ص۱۳۵، تهران، ۱۳۶۸ش · ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۱۳، تهران، ۱۳۸۱ش · کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۹۵، تهران، ۱۳۸۰ش · کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۱۰۱، تهران، ۱۳۸۰ش · کلیساهای ارامنه ایران، ص۱۰۴، تهران، ۱۳۸۰ش · ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۴۷-۵۰ برای اطلاع بیش‌تر درباره مدارس ارامنه تهران، تهران، ۱۳۸۱ش · Iranica، ج۲، ص۴۸۲ · کلیساهای ارامنه ایران، ج۱، ص۱۰۳، تهران، ۱۳۸۰ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۱۰۳۲، تهران، ۱۳۳۹ش · پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۴۷، تهران، ۱۳۶۷ش · پلیس خفیه ایران، ج۱، ص۴۸، تهران، ۱۳۶۷ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۶۷۵، تهران، ۱۳۳۹ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۷۸۴، تهران، ۱۳۳۹ش · تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۱۶، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران، ۱۳۶۳ش · Persia and the Persian Question، ج۱، ص۵۱۱، London، ۱۸۹۲ · سفرنامه، ج۱، ص۳۰، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۳۴، تهران، ۱۳۳۹ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۵، تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش · ج۱، ص۱۱۹۴، تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۱۰۳۵-۱۰۳۷، تهران، ۱۳۳۹ش · تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ج۱، ص۳۱۷، ترجمه سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران، ۱۳۶۳ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۴۶، تهران، ۱۳۳۹ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۸۷۴، تهران، ۱۳۳۹ش · رشد و توسعه شهر تهران در دوره صفوی، ج۱، ص۱۵۱، تحقیقات اسلامی، تهران، ۱۳۷۴ش · ج۱، ص۱۰، ۱۳۱۲ش · ج۱، ص۱۴۸، ۱۳۱۲ش · مفاتیح الجنان، ج۱، ص۸۵۱-۸۵۲ حاشیه، تهران، ۱۳۷۸ش · تاریخ یهود ایران، ج۳، ص۷۸۳، تهران، ۱۳۳۹ش · Persia and the Persian Question، ج۱، ص۳۳۳، London، ۱۸۹۲ · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۶۶ برای نمونه‌ای از این حملات در ۱۲۳۰ق، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۸ش · اسنادی از زرتشتیان معاصر ایران، ج۱، ص۳۸۷، تهران، ۱۳۸۰ش · جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ج۲، ص۴۰، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ۱۳۶۵ش · مقدمه بر سفرنامه ابراهیم صحاف‌باشی، ج۱، ص۱۷، تهران، ۱۳۵۷ش · امیرکبیر و ایران، ج۱، ص۴۳۵-۴۳۶، تهران، ۱۳۶۲ش · ج۱، ص۵۷۸، تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش · مطالعات جامعه‌شناسی شهر تهران، ج۱، ص۱۱-۱۲، تهران، ۱۳۶۹ش · ج۱، ص۱۰۹، تهران، ۱۳۴۲-۱۳۴۳ش · تاریخ پهلوی و زرتشتیان، ج۱، ص۳۷۵-۳۷۶ برای شرح قانون، تهران، ۱۳۵۵ش · ایران، ج۱، ص۱۹۰، شهر، روستا، عشایر، ترجمه عباس سعیدی، تهران، ۱۳۸۰ش · پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۰، فرهنگ مردم، تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹ · شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۰۴-۳۰۵، تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش · قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۱۷، تهران، ۱۳۷۵ش · La Perse d’aujourd’hui Iran، ج۱، ص۲۳۳، Mésopotamie، Paris، ۱۹۰۸ · قهوه‌خانه‌های ایران، ج۱، ص۱۳۹، تهران، ۱۳۷۵ش · به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۸ش · صدرالتواریخ، ج۱، ص۲۲۹، به کوشش محمد مشیری، تهران، ۱۳۵۷ش · در کوچه و خیابان، ج۱، ص۳۲۸، تهران، ۱۳۸۴ش · لاله تیک چند بهار، ذیل پاچناری، به کوشش کاظم دزفولیان، تهران، ۱۳۸۰ش · لاله تیک چند بهار، ج۱، ص۵۶۴، به کوشش کاظم دزفولیان، تهران، ۱۳۸۰ش · افضل التواریخ، ج۱، ص۲۷۹، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ۱۳۶۱ش · طهران قدیم، ج۱، ص۳۸۳، تهران، ۱۳۷۱ش · سنت پهلوانی و شناخت احوال پهلوانان، ج۱، ص۳۴-۳۵، حافظ، تهران، ۱۳۸۳ش، شم‌ ۹ · تهران در یک صد سال پیش، ج۱، ص۲۶۷-۲۶۸، تهران، ۱۳۶۸ش · پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران، ج۱، ص۱۰۴-۱۰۵، فرهنگ مردم، تهران، ۱۳۸۳ش، س ۳، شم‌ ۸ و ۹