دکترین
تهران: نکته
در پایان هزاره ۲قم (تقریباً میان ۱۲۰۰-۸۰۰ قم)، تازه‌واردانی که بارزترین مشخصه آن‌ها استفاده از سفال‌هایی به رنگ خاکستری تیره است، و به باور بیشتر دانشمندان منشأ آریایی داشتند، جای مردم متعلق به تمدن سفال قرمز را گرفتند. او که در ری، بغداد ، مصر و شام حدیث می‌گفت، در ۲۶۱ق و یا به روایتی ۲۷۱ق در عسقلان شام درگذشت. در این روستا ۱۲ محله وجود دارد که اهالی آن‌ها پیوسته با یکدیگر در جنگ و ستیزند و ساکنان یک محله به دیگر محله‌ها نمی‌روند.
بدون تردید بعضی از خانه‌ها دست‌کم دارای ساختمانی مختصر در سطح زمین بوده‌اند؛ برای مثال اتاقی داشته‌اند که به تونل ورودی راه داشته است. دیوار دور باغ‌ها و جالیز‌هایی که خانه‌های زیرزمینی میان آن‌ها قرار داشته‌اند، مانعی نسبتاً مستحکم بوده، و نقش دفاعی را در برابر دشمنان داخلی و خارجی ایفا می‌کرده است. این دروازه در جانب شمالی خیابان مولوی امروزی، ابتدای بازار دروازه یا بازار حضرتی واقع بوده است. این بازار را به سبب آن‌که به روی جاده حضرت عبدالعظیم باز می‌شد، «بازار حضرتی»، و از آن‌جا که به دروازه می‌رسید، «بازار دروازه»، و خود دروازه را به سبب آن‌که به روی جاده اصفهان باز می‌شد، «دروازه اصفهان» نیز می‌گفتند. ۲. ۳.
۴. و در شمال غربی در محله سنگلج قنات «آب پخش کن» واقع بود. اما در آن‌جا بیمار شد و از پیشرفت بازماند و سپاهیانش پراکنده گردید؛ در نتیجه ازبک‌ها مشهد را تسخیر و غارت کردند. دیوار ارگ که تا اواسط سلطنت قاجارها برپا بود، از سمت جنوب با دروازه‌ای به بازار راه داشت و از سمت شمال در محل کنونی میدان توپخانه با دروازه و تخته پل رو به بیابان باز می‌شد. رسم افغان‌ها این بود که بر هر جا که دست می‌یافتند، ارگی در آن‌جا می‌ساختند که یک ضلع آن حتماً در سمت صحرا قرار داشت، تا اگر مورد حمله واقع شدند و ارگ سقوط کرد، بتوانند از آن سمت به صحرا بگریزند.
ناگهان شعله مشعل به مخزن باروت افتاد و بر اثر انفجاری مهیب، بیش از ۸۰ تن کشته شدند. نادرشاه در دوران سلطنتش، به سبب آن‌که همواره در جنگ و ستیز و کشورگشایی بود، پایتخت ثابت نداشت، ولی مشهد و ولایت خـراسان قلب قلمـرو او به شمار مـی‌رفت. گویا در همین زمان دوباره برج و بارویی در اطراف ارگ احداث، و خندقی عمیق گرداگرد آن حفر گردید. نخست آن‌که بیشتر آب‌هایی که از کوه‌های زاگرس در شمال غرب و از دامنه جنوبی کوه‌های البرز در شمال سرچشمه می‌گیرند، با گذر از این دشت‌ها امکان زیست را فراهم می‌سازند.
پهنه قصران از غرب از حدود رودخانه کن آغاز می‌شود و تا کوه دماوند در شرق گسترش می‌یابد. نواحی شمالی و شرقی این منطقه پوشیده از کوهستان‌هایی است که شیب و ارتفاع آن در نقاط مختلف، متفاوت است و حوزه‌های اسکان به‌طور پراکنده در نقاط داخلی آن در دره‌های کم‌شیب‌تر قرار دارند.
قسمت جنوبی و جنوب غربی این ناحیه، جلگه نسبتاً همواری است که از شیب آن به طرف جنوب کاسته می‌شود؛ تا جایی که به شوره‌زارهای کویر مرکزی و دریاچه قم می‌رسد.
این آب‌ها در گذشته به صورت چشمه، رودخانه، یا قنات به اراضی مسطح و فراخ دشت جنوبی سرازیر می‌شد و در آن‌جا مورد استفاده قرار می‌گرفت. از جهت دیگر هم دارای وضع مسلطی نسبت به پایتخت‌های سابق یعنی اصفهان و شیراز است که در صورت وقوع تهاجمی از شمال پیوسته این امکان وجود خواهد داشت که پایتخت را بتوان آسان به آن بلاد انتقال داد. ارگ و عمارات شاهی وسیع و زیبا ست و باغ و آب فراوان دارد. دیگر محله عرب‌ها در گوشه شمال غربی محله عودلاجان؛ و نیز کوچه و حمام قراقانی‌ها در محله چال میدان؛ کوچه شام بیاتی‌ها در شمال عودلاجان؛ کوچه خدابنده‌لو در غرب عودلاجان؛ محله باجمانلوها در شمال غرب محله سنگلج؛ تکیه و محله قمی‌ها در محله سنگلج که همگی در محله‌های خوب و به اصطلاح سرآب اسکان یافته‌اند.
پس از این واقعه خانه وزیر مختار روس برای حفظ جان وی، به داخل ارگ انتقال یافت. اگرچه بیشتر این گروه از مهاجران در تبریز و دیگر نقاط آذربایجان که با آن‌ها هم‌زبان بودند، سکنا گزیدند. در این زمان بود که بیشتر سطح محله‌های عودلاجان و سنگلج (که پیش از قاجاریه همه باغ و بیشه و زمین خالـی بـود) آباد شـد. جاهایی که تبدیل به باغچه‌ها و خانه‌های اعیانی گشت، از درخت‌زارهای کهن زمان پیش از پایتختی به دست آمد و در زمین‌هایی که آب فراوان و دست‌نخورده بر آن‌ها سوار بود، ساخته شد.
هر محله و تقریباً هرگذری تکیه‌ای داشت که اهالی محل هر سال در ایام عزاداری آن را به راه می‌انداختند. نهر آبی از وسط باغ می‌گذرد که پس از تشکیل حوض‌ها و فواره‌ها در زمینهای هموار زیردست گم می‌شود. ساختمان قصر نسبتاً ساده، اما داخل آن مجلل است و محل ییلاقی و تفریحی مناسب مقام سلطنتی را دربر دارد. مدخل این باغ در جلو میدان بهارستان و خود باغ در شمال این میدان قرار داشت.
قسمت مهم باغ، مدرسه نقاشی کمال‌الملک، و قسمتی از آن مدرسه صنایع مستظرفه شد.
تالار را با رنگ‌آمیزی تند و اکلیل‌کاری زینت داده بودند و این قسمت در واقع ساختمان بیرونی بود. در باغ پشت این بیرونی، قصر چهارگوش اندرونی که یک طبقه بیشتر نداشت، دیده می‌شد. دیوار اندرونی پنجره‌ای نداشت و نور اتاق‌های آن از حیاط وسیع سنگ فرش‌شده‌ای که دورش را حوض بزرگی فرا گرفته بود، تأمین می‌شد. داخل عمارت اتاقی مانند تالار وجود دارد. در سطوح این اتاق نقشهای بسیار قشنگی را گچ‌بری نموده، و با رنگ سبز و سرخ یا طلایی مزین ساخته‌اند.
تالار ۳ شاه‌نشین دارد که در هریک از آن‌ها نیمکت‌های بسیار ممتاز، تا نزدیکی پنجره‌ها قرار داده‌اند. پنجره‌های این اتاق طوری است که می‌توان آن‌ها را بلند کرد و آن‌وقت تمام یک طرف اتاق برای استنشاق هوا و تماشا باز می‌شود. در این بنا هم تالار کوچکی هست که از دو طرف پنجره آن را می‌توان بلند و باز کرد که به واسطه چادر از اشعه آفتاب محفوظ بود. دهلیز اتاقْ سقف پستی دارد و از تالار به وسیله ستون‌های سبک چوبی جدا می‌شود. این سرستون‌ها اگرچه بسیار کوچک‌اند، اما ستون‌های عالی تخت‌جمشید را به یاد می‌آورد.
از جمله نقشهای تاریخی باشکوه که نصف دیوار را گرفته، صورت گروهی است به اندازه طبیعی، مشتمل بر فتحعلی‌شاه که بر روی تخت خود نشسته است، و ۳۰ نفر پسر بر گرد او جمع‌اند و سفرای فرانسه، انگلیس و روس و اعیان و ارکان سلطنت نیز ایستاده‌اند. روبه‌روی حمام، سرسره بسیار شیب‌داری از مرمر صاف ساخته بودند. چنان‌که تالار باغ نگارستان و چند تالار در داخل ارگ را با این نوع نقاشی‌ها تزیین کرده بودند. نوع دیگر تزیین‌های داخلی تالار‌ها، رنگ‌آمیزی روی گچ‌بری با رنگ‌های طلایی، لاجوردی و دیگر رنگ‌ها بود.
این نوع گرایش‌ها بدون شک اولین نشانه‌های التقاط سبک‌ها در معماری و باغ‌سازی به شمار می‌روند. لطافت طبع همراه با روحیه آسایش‌طلبی در پرداخت معمارانه خانه‌های آن دوران نیز حاکم بود. ساختمان‌ها همیشه دور از کوچه‌ها و در انتهای حیاط‌های بزرگی بنا می‌شوند. خانه‌ها به اسلوب زیبایی ساخته شده‌اند و تقسیم‌بندی قسمت‌های مختلف آن تا اندازه‌ای منظم است. دیوان‌خانه میان یک حیاط و یک باغ و غالباً میان دو باغ قرار دارد. نجبا و ثروتمندان این پنجره‌ها را با شیشه‌های الوان تزیین می‌کنند، اما مردمان عادی معمولاً از کاغذ روغنی (که از نفوذ هوای سرد جلوگیری می‌کند) استفاده می‌نمایند.
ایرانی‌ها به آب علاقه بسیاری دارند و از این‌رو کمتر خانه‌ای می‌توان یافت که جلو پنجره‌هایش حوض بزرگی از مرمر سفید یا سنگ رخام نباشد. در وسط این حوض‌ها فواره‌های بسیار زیبایی وجود دارد. در این خانه‌ها زیرزمین‌هایی با سقف‌هایی به شکل طاق وجود دارد که اتاق‌های بالا را از آسیب رطوبت محفوظ می‌دارد و در آن‌جا هیزم و وسایل ییلاقی را نگاهداری می‌نمایند. در حیاط چندین بنای جنبی نیز به چشم می‌خورد. ساختمان حرم‌سراها معمولاً شبیه دیوان‌خانه، منت‌ها با وسعت بیشتر و اتاق‌های بیشتری است.
آشپزخانه‌ها، حمام‌ها و جز اینها در این قسمت واقع‌اند. قائم‌مقام فراهانی در ۱۲۵۱ق/۱۸۳۵م در عمارت دلگشا در باغ نگارستان به قتل رسید. در همان سال محمدشاه در قلهک زمینی برای احداث باغ تابستانی به انگلیسی‌ها بخشید و اختیار اداره آن آبادی را به آن‌ها واگذار کرد. از دیگر کارهای مهم وی کشیدن نهری از رودخانه کرج برای یافت‌آباد و وسفنارد بود که در ۱۲۶۱ق حفر شد و بعدها موجب آبادی کلاک، گرم‌دره و میانجوب و شمار بسیاری از دهاتی شد که تا چندی پیش از این جوی مشروب می‌شدند.
با افزایش تراکم و آلودگی، به‌خصوص در محلات جنوبی، بیماری‌های واگیر نیز تبدیل به یک معضل دائمی شد. آب‌های آلوده کانون تولید وبا، حصبه و مالاریا بود؛ دل و روده حیواناتی که ذبح شده‌اند و باقی‌مانده غذا و جانورانی که مرده‌اند، به کوچه افکنده می‌شود و در آن‌جا می‌ماند تا سگ‌ها شب‌ها از کمینگاه بیرون آیند و کوچه‌ها را تمیز کنند. شغال‌ها نیز اینجا و آن‌جا گاه و بیگاه به دستیاری سگان بر می‌خیزند. تب‌های کشنده ایجاد می‌کند و باعث می‌شود که هرگاه وبا وارد مملکت شود، به طرز وحشتناکی کشتار کند.
اما اشکال این نهر آن بود که به سبب بُعد مسافت و تغییر مداوم میزان آب جاری در فصول مختلف، بیش از قنات به لای‌روبی مداوم نیاز داشت؛ عمارت کنونی از آثار او ست. از عمارت فیل‌گوش اثری به جای نمانده است. برابر نمای جنوبی عمارت حاضر که شیب‌دار بود، ۷ سطح با ۷ استخر و فواره بنا کردند. استخرها به نسبت وسعت زمین و فاصله از عمارت بزرگ‌تر می‌شد. در سمت جنوب غربی اندرونی آن باغ رشک بهشت قرار داشت. اما مرضش شدت یافت و در همان‌جا در ماه شوال درگذشت.
این عمارت که به قصر محمدیه موسوم بود، پس از این به سبب نحوست متروک ماند و ویران شد. در دوره‌های پس از تأسیس دارالفنون بیشتر رجال اصلاح‌طلب یا کسانی که مصدر اقدامی تازه شدند، در دارالفنون درس خوانده بودند. همان سال فرمانی درباره تفویض اختیارات بیشتر به وزارتخانه‌های سه گانه عسکریه و مالیه و خارجه صادر شد. بنای این بیمارستان در ۱۲۶۶ق آغاز شد و در ربیع‌الاول ۱۲۶۸ افتتاح گردید. دواخانه مخصوصی هم داشت و در نخستین سال کار بیمارستان از ربیع‌الاول ۱۲۶۸ تا ربیع‌الآخر ۱۲۶۹ شمار بیمارانی که مراجعه کرده بودند، به ۲۳۸‘۲ تن رسید.
تأسیس این بیمارستان به همت اعتضادالسلطنه، وزیر علوم صورت گرفت و جای آن در نزدیک میدان مشق بود که امروزه بیمارستان سینا در آن واقع است. عمارت و قلعه ارگ در ۱۲۶۷ق به دستور امیرکبیر و به معماری عبدالله‌خان معمارباشی تجدید بنا شد. با استقرار توپخانه در اطراف میدان ارگ، آن را میدان توپخانه نامیدند. طرح این تغییرات به صورت یک نقشه همراه با نمای میدان در دست است. در جنوب میدان، بازار و سرای امیر ساخته شد که جایگاه کلاه‌دوزان و کفش‌دوزان شد و به بازار کفاش‌ها شهرت یافت.
در سمت غربی سبزه‌میدان، در بازار موسوم به بازار صندوقدار، مجمع‌الصنایع ساخته شد. فنون مهندسی که در دارالفنون آموخته می‌شد، بر ساختمان‌سازی نیز تأثیرگذاشت. ساختمان دارالفنون پس از ساختمان سفارت انگلیس نخستین ساختمانی بود که براساس طرح و نقشهای با روش اروپایی ساخته شد. این نقشه‌ها شامل طرح طبقات فوقانی و تحتانی و نمای ساختمان‌ها بود و ۳ نفر از مهندسان فرنگی مقیم پایتخت: پیرسن، طراح و آرشیتکت سفارت انگلیس؛ و بهلر، مهندس فرانسوی و مستشار مهندسی نظام، در این طراحی‌ها با آنان مشورت شد.
وصف این بنا در اوج رونق و شکوه ناصریه طی گزارشی آمده است. کار نوسازی این خیابان برعهده محمدرحیم‌خان علاءالدوله (امیرنظام) گذاشته شد. در جبهه دو طرف خیابان مغازه‌هایی احداث شد که زیبا‌ترین و نفیس‌ترین کالاها را می‌ساختند، یا عرضه می‌کردند. دروازه جنوبی که کوچک‌تر و ظریف‌تر بود، سردر الماسیه نامیده شد. از جمله بناهای مهم واقع در این خیابان می‌توان از مدرسه نظام، آسیای بخار (۱۲۸۹ق)، قورخانه، مجمع‌الصنایع و مسجد مهدعلیا نام برد.
گفتنی است که در ۱۳۰۱ق در سردر عالی‌قاپو دوباره تغییراتی داده شد. این کار به مباشرت آقاعلی امین‌حضور صورت گرفت. پس بیشترین تقاضای مؤثر و بالفعل متوجه خرید زمین در سوی شمال و غرب بود. معابر نسبتاً عریض و مستقیم و طولانی ساخته شد. این خیابان‌ها برای راندن کالسکه که مدرن‌ترین وسیله نقلیه زمان و علامت تشخص به‌شمار می‌رفت، مناسب بود. حجره‌های زیرین محل قرار دادن و درواقع انبار توپ‌ها بود و اتاق‌های روی حجره به اقامت توپچیان اختصاص داشت.
در هر زاویه حوض سکویی است که بر روی آن توپی به طرز قدیم قرار داده‌اند. در ۴ طرف میدان، خانه‌های کوچکِ دو مرتبه روبازی ساخته‌اند. جمیع این خانه‌ها به یک وضع است. این میدان ۶ دروازه دارد که به هنگام شب همه آن‌ها را می‌بندند. از میدان توپخانه ۶ خیابان راست و مستقیم منشعب می‌شد. کوچه‌ها و محلات را جمیعاً سنگفرش تازه نموده، به قسمی خوش مجاری میاه را بسازند که برای مترددین مورث عسرت نشود.... اخذ وام برای خرید اسلحه؛ جز این دو، بیمارستان آمریکایی‌ها (۱۳۰۶ق/۱۸۸۹م) نیز فعال بود.
از پیشرفت‌های دیگر در این زمینه کوشش‌هایی برای ایجاد صندوق مالیات به روش اروپا و ایجاد تمبر برای برات‌های دولتی بود. از مهم‌ترین این پدیده‌ها یکی اتومبیل و دیگری سینما بود. وی اصلاً تبعه عثمانی و از مهاجران و ظاهراً مردی جدی و لایق بود. در زمان او محل اداره پلیس به خیابان جلیل‌آباد (خیام امروزی) انتقال یافت. این نخستین‌بار بود که از مجلس رسیدگی به عرایض متظلمین و از عدالت‌خانه به عنوان یک نهاد سیاسی مشخص سخن گفته شد و تشکیل آن همچون یک خواست همگانی صریحاً اعلام گردید.
بازار بسته شد و مردم در مسجد جامع برای تأسیس عدالت‌خانه تحصن کردند. صدراعظم برای محل انعقاد مجلس، عمارت باغ بهارستان را در نظر گرفت. نمایندگان مجلس و سران اجتماع در بهارستان بر اثر این تهدید مردم را با ایراد سخنرانی‌ها و اصرار فراوان از اطراف مجلس پراکنده کردند. بلوای میدان توپخانه به پایان رسید، اما این آرامش دیری نپایید. راه همدان ، قزوین و رشت نیز در ید اردوی کردستان و تبریز و گیلان بود. امتناع آنان در تحویل سلاح موجب بروز جنگی در محل اقامت آنان شد که به زخمی شدن ستارخان و کشته شدن جوانان بسیاری انجامید.
مخوف‌تر از همه اینها پیدا شدن انجمنی مخفی با نام کمیته مجازات بود. نظام مشروطه بر اصل تفکیک قوا متکی بود. اداره خزانه‌داری در آن زمان در اتاق‌های جنب عمارت تخت مرمر بود؛ در واقع این کاربری از همان زمان برای این مکان تثبیت شد. حفظ منافع شهرها و ایفای حوایج اهالی شهرنشین... وی رسته پلیس‌های سوار برای گشت در شب و پلیس‌های پیاده برای مراقبت از نقاط مهم پایتخت تشکیل داد. کلانتری‌ها را از خانه کدخداهای محلات به مراکز معینی به نام کمیسری منتقل کرد؛ کمیسری محله عودلاجان، واقع در سه راه پامنار؛ کمیسری محله بازار عباس‌آباد؛ کمیسری داروغه، در کوچه چهار سوق کوچک؛ کمیسری شهرنو؛ و کمیسری سنگلج در خیابان فرمانفرما.
در ۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م برای نظمیه نیز مانند ژاندارمری یک مستشار سوئدی به نام وستداهل استخدام گردید. تشکیلات نظمیه به ۴ بخش تقسیم شد: اداره مرکزی، پلیس اونیفورمه، پلیس تأمینات، و محبس. هر یک از این بخش‌ها نیز به شعبه‌های فرعی‌تری تقسیم می‌شدند. اداره مرکزی خود از ۳ بخش: دایره کابینه، شعبه پلتیکی، و دفتر محاسبات تشکیل می‌گردید. پلیس اونیفورمه شامل شعبه مرکزی، پلیس سوار، پلیس محلات، دایره اجرا، دایره صحیه، و مخزن پلیس بود و ۱۰ کمیسری را در ۱۰ محله اداره می‌کرد؛ رسیدگی به اموری مانند قتل و جرح و سرقت، حمل اسلحه، قلب سکه، هتک ناموس و اعمال منافی عفت، فریب اطفال، و همچنین رسیدگی به کار مسافرخانه‌ها و کاروان‌سراها با اداره تأمینات بود.
وضع زندان‌های نظمیه نیز دگرگون شد و بهبود یافت. ساختمان زندان‌های نظمیه در میدان توپخانه قرار داشت. دیگر آن‌که نظام‌نامه صحیح و کاملی از روی تشکیلات نظمیه کشورهای اروپایی نوشته شد. او نسبت به کار خویش حسن نظر داشت و با درستی به وظیفه خود می‌پرداخت و زیربار سفارش متنفذان نمی‌رفت و آلت اجرای مقاصد آنان قرار نمی‌گرفت. در زمان سوئدی‌ها نخستین‌بار شعبه‌ای به نام تأمین عبور و مرور در اداره نظمیه تأسیس شد که سلف اداره راهنمایی و رانندگی امروزی است.
این شعبه زیرنظر پلیس اونیفورمه با ۲۰ پرسنل اداره می‌شد. در توسعه این نهادها بخش خصوصی پیشرو بود و ابتکار عمل را در دست داشت. اما جامعه سنتی هنوز بنا بر معتقدات دینی که از طرف روحانیون زمان القا می‌شد، درس خواندن برای دختران را لازم و بلکه جایز نمی‌دانست و به ناچار بیشتر خانواده‌هایی که به با سواد شدن دختران خود علاقه داشتند، با استخدام معلمان سرخانه امکان تحصیل آنان را میسر می‌ساختند. بر این اساس، مدارس ابتدایی دخترانه هم مجوز رسمی یافتند و مدارس ابتدایی بسیاری برای این منظور دایر گردید.
سبب نام‌گذاری این تماشاخانه آن بود که در محل کافه رستورانی به نام ارینتال تأسیس شد. این بیمارستان البته در ۱۳۲۷ش به امیراعلم تغییر نام یافت. ساختمان قدیمی بیمارستان در آتش‌سوزی سال ۱۳۲۸ش از میان رفت و ساختمان از پایه نوسازی شد. به همان نسبت که گرایش به استفاده از اتومبیل فزونی می‌یافت، کارگاه‌های تعمیر درشکه و کالسکه نیز جای خ. ر. ب. گاراژ و تعمیرگاه اتومبیل می‌داد. اتومبیل به منزله یک وسیله نقلیه عمومی به شکل اتوبوس زودتر از ۱۳۰۷ش، و تاکسی زودتر از ۱۳۲۵ش مورد استفاده قرار نگرفت.
با فزونی گرفتن استفاده از اتومبیل، شرکت‌هایی نیز برای تأمین و فروش بنزین تأسیس شدند. مراکز خدماتی و تجارتی مهمی چون بانک شاهنشاهی، اداره پست‌خانه، اداره گمرک، تلگراف‌خانه و شهربانی همچنان در میدان توپخانه قرار داشت. خاطره سال مصیبت‌بار ۱۲۹۶ش/۱۹۱۷م با نام سال دمپختکی در یاد تهرانی‌ها باقی ماند، و دو سال دیگری که از آن پی آمد، نیز دست کمی از آن نداشت. این تلفن‌ها در شهریور ماه آن سال آماده بهره‌برداری شد و تلفن‌های شماره ۰۰۰‘۴ تا ۹۹۹‘۶ برطبق کتابچه راهنمایی که تنظیم گردیده بود، شروع به کار نمود.
اسکان آذربایجانی‌های مهاجر، محلات ترک‌نشینی را در اطراف راه‌آهن و امیریه به وجود آورد. نازی‌آباد در ۱۳۴۰ش توسعه یافت. ساخت بسیاری مساجد، کلیسا‌ها، سفارتخانه‌ها، موزه‌ها و فرهنگ‌سرا‌هایی چون موزه هنر‌های معاصر (۱۳۵۵ش)، موزه فرش؛ از جمله می‌توان به شهرستان کرج و حومه آن، حوزه خاک سفید و اسلام‌شهر اشاره کرد. بیشتر این اراضی به قصد احداث مجتمع‌ها و شهرک‌ها (با مساحت بیش از ۳۰ هکتار) واگذار شد. نیاز به وجود آمده برای اسکان، زمینه مناسبی را برای سرمایه‌گذاری در ساخت و ساز بخش خصوصی فراهم آورد که تا ۱۳۷۹ش ادامه داشت.
به موجب این طـرح مساحت محدوده طرح توسعه ۵۱/۷۰۷ کمـ ۲ با جمعیتی بالغ بر ۰۰۰، ۶۵۰، ۷ نفر تعیین شد. میدان حسن‌آباد و بخشی از خیابان ناصرخسرو نوسازی و احیا شد و واحد‌های تجارتی جدیدی نظیر فروشگاه‌های زنجیره‌ای و میدان‌های میوه و تره‌بار تأسیس گردید. نرخ رشد جمعیت از ۱۵/۴ه در ۱۳۶۵ش به ۱۱/۱ه در ۱۳۷۵ش کاهش یافت. بر این اساس تمامی ساختمان‌ها ملزم به نماسازی شدند. همچنین شهرداری‌های مناطق موظف به تدوین ضوابط هماهنگ‌کننده نماسازی ساختمان‌ها شدند. طرح جامع تهیه‌شده در ۱۳۸۶ش تصویب، و در ابتدای سال ۱۳۸۷ش برای اجرا ابلاغ گردید.
منبع: نگاهی به تهران در سه هزار سال پیش، ج۱، ص۸، ترجمه کلود کرباسی، تهران، ۱۳۸۰ش · کاوش در قبور باستانی قیطریه، ج۱، ص۶۷، باستان‌شناسی و هنر ایران، تهران، ۱۳۴۸ش، شم ۲ · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۲، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · مسالک الممالک، ج۱، ص۲۰۹، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۸۷۰م · صورة الارض، ج۲، ص۳۷۹، به کوشش کرامرس، لیدن، ۱۹۳۸م · احسن التقاسیم، ج۱، ص۳۸۶، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م · معجم البلدان، ج۱، ص۵۱۵ · معجم البلدان، ج۴، ص۵۱ · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۳، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · الجرح و التعدیل، ج۷، ص۲۴۰، بیروت، ۱۳۷۲ق/۱۹۵۲م · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۴، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ج۱، ص۳۵، تهران، ۱۳۷۷ش · تاریخ بیهقی، ج۱، ص۱۳۴، به کوشش قاسم غنی و علی‌اکبر فیاض، تهران، ۱۳۲۴ش · تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ج۱، ص۳۳، تهران، ۱۳۷۷ش · به کوشش لسترنج و نیکلسن، ج۱، ص۱۳۴، کیمبریج، ۱۳۳۹ق/۱۹۲۱م · عجایب المخلوقات، ج۱، ص۲۲۶، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ۱۳۴۵ش · الانساب، ج۹، ص۱۰۳ · سلجوق‌نامه، ج۱، ص۷۹، تهران، ۱۳۳۲ش · راحة الصدور، ج۱، ص۲۹۳، به کوشش محمد اقبال، تهران، ۱۳۳۳ش · آثار البلاد، ص۳۴۰، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۵، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۱۵، تهران، ۱۳۸۱ش · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۶، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۱۷، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · نزهة القلوب، ج۱، ص۵۳-۵۵، به کوشش لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م · جغرافیای تاریخی ورامین، ج۱، ص۱۳، تهران، ۱۳۴۸ش · Narrative of the Embassy، ج۱، ص۹۸، tr CR، Markham، New Delhi، ۲۰۰۱ · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۲۰-۲۱، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · Narrative of the Embassy، ج۱، ص۱۸۲، tr CR، Markham، New Delhi، ۲۰۰۱ · باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، ج۱، ص۲۱-۲۲، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · نزهة القلوب، ج۱، ص۵۴، به کوشش لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م · روضة الصفا، ج۹، ص۱۹۷، تهران، ۱۳۳۹ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۲۶، تهران، ۱۳۸۱ش · ج۱، ص۱۴-۱۵، به کوشش عبدالشکور، برلین، ۱۳۴۳ق/۱۹۲۴م · هفت اقلیم، ج۳، ص۷، به کوشش جواد فاضل، تهران، ۱۳۴۰ش · تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۱۲۹، تهران، ۱۳۵۵ش · تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۱۲۳-۱۲۵، تهران، ۱۳۵۵ش · سفرنامه، ج۱، ص۲۸۸، ترجمه شعاع‌الدین شفا، تهران، ۱۳۴۸ش · تهران درون حصار از صفویه تا آغاز پهلوی، ج۱، ص۳۹، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۲۸، تهران، ۱۳۸۱ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۷۷، تهران، ۱۳۲۵ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۳۰، تهران، ۱۳۸۱ش · هفت اقلیم، ج۳، ص۴۹، به کوشش جواد فاضل، تهران، ۱۳۴۰ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۲۸-۸۲۹، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · عالم آرای عباسی، ج۱، ص۲۱۱، تهران، ۱۳۵۰ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۳۰-۸۳۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · عالم آرای عباسی، ج۲، ص۴۱۲، تهران، ۱۳۵۰ش · سفرنامه، ج۱، ص۲۸۷، ترجمه شعاع‌الدین شفا، تهران، ۱۳۴۸ش · سفرنامه، ج۱، ص۲۸۷-۲۸۸، ترجمه شعاع‌الدین شفا، تهران، ۱۳۴۸ش · Travels in Persia، ج۱، ص۱۹۴-۱۹۵، London، ۱۹۲۸ · ج۱، ص۷۵، نقش معماری در پیدایش تهران، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اوکارد، ترجمه احمد سیدی و فاطمه وثوقی خزایی، تهران، ۱۳۷۵ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۴۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۴، ص۲۰۰۴-۲۰۰۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · Persia and the Persian Question، ج۱، ص۳۰۲، London، ۱۸۹۲ · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۳۸، تهران، ۱۳۸۱ش · مجمع التواریخ، ج۱، ص۳۰-۳۱، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۲ش · The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۱۱۷، Cambridge، ۱۹۵۸ · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۳۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۴۱-۸۴۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۱۲۶، Cambridge، ۱۹۵۸ · جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۵، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۹، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۰۰، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۴۶-۴۷، تهران، ۱۳۸۱ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۲۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · جهانگشای نادری، ج۱، ص۹۶-۱۰۱، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · The Revolutions of Persia، ج۲، ص۳۰، London، ۱۷۵۳ · تاریخ نادری، ج۱، ص۳۷، چ سنگی، تبریز، ۱۲۶۶ق · The Fall of the afavd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia، ج۱، ص۳۳۴، Cambridge، ۱۹۵۸ · تهران درون حصار از صفویه تا آغاز پهلوی، ج۱، ص۳۶، تهران پایتخت دویست ساله، به کوشش شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش · جهانگشای نادری، ج۱، ص۱۳۶، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · The Revolutions of Persia، ج۲، ص۲۱۸-۲۱۹، London، ۱۷۵۳ · جهانگشای نادری، ج۱، ص۳۶۶-۳۶۷، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · جهانگشای نادری، ج۱، ص۴۲۵-۴۲۶، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش · مجمل التواریخ، ج۱، ص۲۰-۲۸، به کوشش مدرس رضوی، تهران، ۱۳۵۶ش · مجمل التواریخ، ج۱، ص۳۰، به کوشش مدرس رضوی، تهران، ۱۳۵۶ش · مجمل التواریخ، ج۱، ص۱۸۱-۱۸۲، به کوشش مدرس رضوی، تهران، ۱۳۵۶ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۵۱، تهران، ۱۳۸۱ش · تاریخ گیتی‌گشا، ج۱، ص۶۱-۷۰، تهران، ۱۳۶۳ش · مجمل التواریخ، ج۱، ص۳۲۰-۳۲۱، به کوشش مدرس رضوی، تهران، ۱۳۵۶ش · تاریخ گیتی‌گشا، ج۱، ص۸۷-۸۸، تهران، ۱۳۶۳ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۴۴، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · یحیی، ج۱، ص۷-۸، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، تهران، ۱۳۴۹ش · جغرافیای تاریخی تهران، ج۱، ص۵۴-۵۷، تهران، ۱۳۸۱ش · پری، ص۸۰ · مجمل التواریخ، ج۱، ص۳۲۲-۳۲۳، به کوشش مدرس رضوی، تهران، ۱۳۵۶ش · پری، ص۸۶ · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۴۶-۸۴۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۴۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · تاریخ زندیه، ج۱، ص۵۰، به کوشش و مقدمه ارنست بئیر، تهران، ۱۳۶۵ش · تاریخ زندیه، ج۱، ص۵۰-۵۱، به کوشش و مقدمه ارنست بئیر، تهران، ۱۳۶۵ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۴۸، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · آغاز شهرنشینی در ایران، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۵، تهران، ۱۳۶۸ش · قصران، ج۱، ص۵۹، تهران، ۱۳۵۶ش · ری باستان، ج۱، ص۱۳۰-۱۴۳، تهران، ۱۳۵۴ش · شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۲۵۰، تهران، ۱۳۴۷ش بب · ایران و قضیه ایران، ج۱، ص۴۴۲-۴۴۴، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، ۱۳۴۹ش · ج۱، ص۶۹-۷۱، ترجمه محمدطاهرمیرزا، به کوشش غلامرضا ورهرام، تهران، ۱۳۷۱ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۵۰، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · تحقیقات کامران صفامنش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۵۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۵۴-۸۵۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۶۵، قم، ۱۳۵۰ش · شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۸، تهران، ۱۳۴۷ش بب · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۹۰-۸۹۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۶، تهران، ۱۳۷۱ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۳۰۰-۳۰۱، تهران، ۱۳۷۱ش · شرح زندگانی من، ج۳، ص۶۱۷، تهران، ۱۳۷۱ش · مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۱۷۷، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، تهران، ۱۳۴۷ش · مرآة البلدان، ج۱، ص۸۵۵-۸۵۶، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۶۵-۶۷، قم، ۱۳۵۰ش · مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۲۵۴-۲۵۵، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، تهران، ۱۳۴۷ش · سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۹۲-۱۹۳، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، ۱۳۶۷ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۹۹، قم، ۱۳۵۰ش · سفرنامه، ج۱، ص۱۹۰-۱۹۱، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران، ۱۳۵۳ش · ایران و ایرانیان، ج۱، ص۱۲۸-۱۳۲، تهران، ۱۳۶۳ش · سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۷۱، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، ۱۳۶۷ش · مسافرت در ارمنستان و ایران، ج۱، ص۱۸۳، ترجمه علیقلی اعتماد مقدم، تهران، ۱۳۴۷ش · سفرنامه، ج۱، ص۱۴۰، ترجمه منوچهر امیری، تهران، ۱۳۶۴ش · سفر در ایران، ج۱، ص۷۲-۷۴، ترجمه منوچهراعتمادمقدم، تهران، ۱۳۶۷ش · ناسخ التواریخ، ج۲، ص۲۷، به کوشش جهانگیر قائم مقامی، تهران، ۱۳۳۷ش · شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۳۸۲، تهران، ۱۳۴۷ش بب · شرح حال رجال ایران، ج۲، ص۲۰۷، تهران، ۱۳۴۷ش بب · مرآة البلدان، ج۱، ص۹۳۹، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · سفرنامه، ج۱، ص۶۵، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش · خاطرات، ج۱، ص۱۰۵، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران، ۱۳۶۲ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۰۵۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · از صبا تا نیما، ج۱، ص۲۳۶، تهران، ۱۳۷۲ش · تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۱، ص۲۱۶، تهران، ۱۳۷۶ش · آثار تاریخی تهران (اماکن متبرکه)، ج۱، ص۹۶، تهران، ۱۳۶۱ش · آثار تاریخی تهران (اماکن متبرکه)، ج۱، ص۹۳، تهران، ۱۳۶۱ش · خاطرات، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمدمهدی موسوی، تهران، ۱۳۶۶ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۱۵-۱۶، قم، ۱۳۵۰ش · باغ فردوس، ج۱، ص۵۲۹-۵۳۱، یغما، تهران، ۱۳۵۲ش · قصران، ج۱، ص۱۵۴-۱۵۵، تهران، ۱۳۵۶ش · المآثر و الآثار، ج۱، ص۹۳، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ش · ناسخ التواریخ، ج۲، ص۳۶۹، به کوشش جهانگیر قائم مقامی، تهران، ۱۳۳۷ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۰۷۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · ج۱، ص۴۵۹-۴۶۴، تهران، ۱۳۱۳ش، س ۴، شم ۷ و ۸ · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۳۴۰-۱۳۴۱، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۴۶۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۵۱۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۰۵۰، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۷۸۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · سفرنامه، ج۱، ص۳۹۱، به کوشش احمد اقتداری، تهران، ۱۳۶۲ش · تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ج۱، ص۲۱، تهران، ۱۳۴۹ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۰۶۴-۱۰۶۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · تهران، ۱۳۶۲ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۶۳، قم، ۱۳۵۰ش · المآثر و الآثار، ج۱، ص۹۱، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ش · سفرنامه، ج۱، ص۲۶۱، سه سال در آسیا، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، ۱۳۶۷ش · سفرنامه، ج۱، ص۶۶، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش · به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ۱۳۶۸ش · جغرافیای تاریخی شمیران، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۹، تهران، ۱۳۷۱ش · خاطرات، ج۱، ص۸۱، به کوشش حسینقلی شقاقی، تهران، ۱۳۶۲ش · ج۱، ص۳۷، تهران، ۱۳۶۸ش · مرآة البلدان، ج۲، ص۱۲۴۲، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · سفری به دربار سلطان صاحبقران، ج۱، ص۱۹۱، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، ۱۳۶۷ش · The Transformation of Tehran in the Later Nineteenth Century، ج۱، ص۵۱-۷۲، Paris، ۱۹۹۲ · روزنامه دولت علیه ایران، تهران، ۱۳۷۰ش · ۱۳۰۲ق، شم ۲۶ · تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ج۱، ص۳۳۹، تهران، ۱۳۴۹ش · تاریخ طهران، ج۱، ص۱۲۱-۱۲۲، تهران، ۱۳۵۷ش · ج۱، ص۱۹۰، تهران، ۱۳۶۸ش · تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ج۱، ص۱۵، تهران، ۱۳۴۹ش · ایران و قضیه ایران، ج۱، ص۴۰۵، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، ۱۳۴۹ش · مرآة البلدان، ج۳، ص۱۵۶۶-۱۵۶۷، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش · روزنامه خاطرات، ج۱، ص۸۱، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۰ش · ایران و ایرانیان، ج۱، ص۱۱۶، تهران، ۱۳۶۳ش · نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، ج۱، ص۵۳-۵۴، تهران، ۱۳۶۲ش · تاریخ طهران، ج۱، ص۱۳۲، تهران، ۱۳۵۷ش · نگاهی گذرا به وضعیت بهداشت و بهداری در زمان ناصرالدین شاه قاجار، گنجینه، دفتر دوم، تهران، ۱۳۶۸ش · تبریز، رشت و مشهد، کارخانه بلورسازی ایران، ایران امروز، تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم ۱۰ · تهران، ۱۳۶۸ش · شرح زندگانی من، ج۱، ص۴۹۲، تهران، ۱۳۷۱ش · تهران قدیم، ج۱، ص۱۷۳، تهران، ۱۳۶۶ش · تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۶۲-۵۶۳، تهران، ۱۳۶۳ش · موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دوره قاجاریه، ج۱، ص۸۵، تهران، ۱۳۵۹ش · تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۴۱-۳۴۲، تهران، ۱۳۷۶ش · تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۳-۳۸۶، تهران، ۱۳۷۶ش · گنج شایگان، ج۱، ص۱۸۴، تهران، ۱۳۶۲ش · حیات یحیی، ج۱، ص۳۵۱، تهران، ۱۳۶۲ش · تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۵۹، تهران، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۳۰۸-۳۱۰، تهران، ۱۳۷۱ش · تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۴۰۸-۴۱۴، تهران، ۱۳۶۳ش · تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۲۷۴، تهران، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۳۸۳، تهران، ۱۳۷۱ش · ماهانه اطلاعات، شم ۸، آبان ۱۳۲۸، تهران · ایران امروز، ج۱، ص۱۵۲، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران، ۱۳۶۲ش · نامه‌ها، ج۱، ص۱۴۵، به کوشش معصومه مافی، تهران، ۱۳۶۲ش · نخستین فریادگر مشروعه در بیداد مشروطه، ج۱، ص۱۶، تهران، ۱۳۶۲ش · دولت‌های ایران از آغاز مشروطیت تا اولتیماتوم، ج۱، ص۱۵۹، تهران، ۱۳۵۵ش · اوراق ایرانی، ج۱، ص۲۷-۲۹، ترجمه ایرج پروشانی، تهران، ۱۳۶۸ش · تاریخ ایران، ج۱، ص۳۷-۳۸، تهران، ۱۳۴۰ش · شرح زندگانی من، ج۲، ص۳۴۶، تهران، ۱۳۷۱ش · تاریخ بیداری ایرانیان، ج۱، ص۵۲۱، تهران، ۱۳۶۳ش · شرح زندگانی من، ج۲، ص۳۲۴، تهران، ۱۳۷۱ش · آمار دارالخلافه تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ۱۳۶۸ش · نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، ج۱، ص۱۵۹، تهران، ۱۳۶۲ش · سازندگان واقعی ملت، ج۱، ص۳-۱۸، یغما، تهران، ۱۳۴۱ش · تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۱۰، تهران، ۱۳۵۵ش · ادبیات نمایشی در ایران، ج۲، ص۳۱، تهران، ۱۳۶۳ش · ادبیات نمایشی در ایران، ج۲، ص۵۶، تهران، ۱۳۶۳ش · نظم و نظمیه در دوره قاجاریه، ج۱، ص۱۴۹، تهران، ۱۳۶۲ش · تاریخ تهران، ج۱، ص۲۸۶، قم، ۱۳۵۰ش · گنج شایگان، ج۱، ص۴۸، تهران، ۱۳۶۲ش · خاطرات و اسناد، ج۱، ص۶۲، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۲ش · حیات یحیی، ج۴، ص۱۵۰-۱۵۱، تهران، ۱۳۶۲ش · تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۴، تهران، ۱۳۵۵ش · ج۱، ص۳-۷، تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم ۲ · ج۱، ص۱۷-۱۸، تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم ۱۰ · تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج۳، ص۳۸۸، تهران، ۱۳۷۶ش · ج۱، ص۳۵-۳۷، تهران، ۱۳۱۹ش، س ۲، شم ۵ · تاریخ تهران، ج۱، ص۳۰۷، قم، ۱۳۵۰ش · تهران در گذشته و حال، ج۱، ص۳۲۶، تهران، ۱۳۵۵ش
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.