در جنوب ری دیگر اثری از این گویش نیست و در شمالِ آن، گویش «تجریشی» را میشناسیم که آن هم به احتمال بسیار تاکنون کاملاً از میان رفته است. او در این کتاب، لهجههای «سرزمین کوهستان» را گوناگون میداند و مینویسد: «در ری «را» بیفزایند و بگویند «را ده»، «را کن»... در زبان عجمها شیواتر از زبان مردم ری نیست». نمونههای دیگری از آثار این شاعر را میتوان در مجمع الفصحا یافت. این پوشش گاهی تمایزات معنایی را در قالب ایجاد جفتهای کمینه رقم میزند، مانند lâ:f (لحاف) و lâf (لاف) یا pa:nâ (پهنا) و panâ (پناه).
این فرایندها شامل «همگونی»، «ناهمگونی»، «ابدال»، «حذف» و «اضافه» است. که در آنها همخوان یا واکهای برحسب شرایط آوایی بافتش، دچار تغییر میشود. در ناهمگونی (کـه عکس فـراینـد همگونـی است) آوایی بـافت مشـابـه و یکدست خود را دگرگون میکند (مانند تبدیل laškar به lašgar و hičkâr به hiškâr). دو فرایند «حذف» و «اضافه» نیز در این لهجه دیده میشوند؛ (t) و moš (t)، حذف /h/ پس از صامت مانند sob (h) و اضافه شدن واکه در مواردی چون mehr (a) bân، pâs (e) bân و bep (p) â.
نمونه تبدیل واکهای، تبدیل /e/ به /a/ هنگام افزایش ضمیر ملکی یا علامت معرفه است، مانند xuna-mun (خانهمان) و gušt-a-ro (گوشته را)، نیز خنثی شدن تقابل آوایی /a/ و /e/ در کلمات refiq (رفیق)، šerik (شریک) و kešti (کشتی). مثلاً پیشوند التزامی be- قبل از بُن افعال، عملکردهایی غیرقابل پیشبینی دارد، مانند bi-y-â-m و be-bar و bo-do. بنهای افعال نیز عملکردهایی غیرقابل پیشبینی دارند. به عبارت دیگر، تکواژهای دستوری و قاموسی خاصی را میتوان یافت که کاربرد آنها محدود به صورت گفتاری زبان است.
در میان تکواژهای دستوری وابسته، شناسهها (بهویژه در صرف فعل مضارع) مناسبترین نمونهها هستند. شناسهها به صورت -m، -y، -d، -ym، -yn، -n در میآیند. پسوند صفتساز -u برای نشان دادن مبالغه در صفت، در کلماتی چون ریشو، سبیلو، اخمو.
۲. پسوند -e برای نشان دادن صمیمیت، معرفگی، و تحقیر، در کلماتی چون پسره، مرده، حسنه.
۳. پسوندهای القایی-ulu، -ule، -âlu و -eli، که بهصورتهای تغییریافته یا تغییرنیافته واژه متصل میشوند، در کلماتی چون کوچولو، کوتوله، چاقالو، گردِلی.
۴. پسوند قیدساز و گاه صفتساز -aki در کلماتی چون راستَکی و یواشَکی، که گاه حتی به مصدر هم متصل میشود، مانند خوابیدنکی و وایسادنکی. در برخی از موارد نیز با حذف تکواژهای دستوری وابسته (مانند وندها) مواجهیم؛ (برود)، اگه گم شه چی؟ (بشه)، باید بره کارکنه (بکند). در حوزه تکواژهای قاموسی وابسته یعنی بن مضارع افعال هم این ویژگیها محسوساند؛ مثلاً صرف فعل «خواستن» نشان میدهد که در گونه گفتاری، هم بن فعل تغییر میکند (یعنی از xâh به xâ کاهش مییابد) و هم شناسهها ب.
ت. ب. اختتام فعل به واکه، دچار دگرگونی میشوند (میخوام، میخوای، میخواد...). مورد قابل توجه دیگر، اجزائی از فعل هستند که به لحاظ معناشناختی از حروف و پیشوندهای فعلی کاملترند، اما در خارج از عبارتهای فعلی به چشم نمیخورند، مانند «جیم» در «جیم شدن»، و «سَمبَل» در «سَمبَل کردن». وقتی که صفت نشانه تعریف بگیرد («دختر بزرگه»)؛ و وقتی صفت و موصوف در حکم ترکیب باشند («کتاب کوچیکه رو میگم»). ← میخوام برم Ø سینما. کلاهش را بر سرش گذاشت. ← کلاشو گذاشت Ø سرش.
از سوی دیگر، گاه حذف حرف اضافه بدون حرکت گروه اسمی رخ میدهد: مانند: چه چیز در دستت است؟ ← چی Ø دستته؟ آیا گوشی در دستت است؟ ← گوشی Ø دستته؟ برای شام چه داریم؟ ← Ø شام چی داریم؟ ولی جمله «چه کسی زده است ات؟» قابل قبول نیست. مثلاً «را» که معمولاً نقشنمای حالت مفعولی است، میتواند به عنوان نقشنمای حالتهای دیگر نیز به کار رود:
۱. حالت فاعلی: خدا رو خوش نمیاد (= خدا خوشش نمیآید).
۲. حالت اضافی: من یه تنه همهتونو حریفم (= من یک تنه حریف همهتان هستم).
۳. حالت بایی: حالا اینهمه کتاب رو چکار کنم؟! (= حالا با اینهمه کتاب چکار کنم؟!)، یا: پولش را شیرینی میخورد.
۴. حالت بهای: منو نگاه کن! (= به من نگاه کن!).
۵. حالت ازی: تو رو حمایت میکنیم (= از تو حمایت میکنیم).
۶. مثلاً کلمه «دیگر» را با تلفظ گفتاری «دیگه» در نظر میگیریم. به معنای علاوه بر این: دیگه چی گفت؟
۲. به معنای کاملاً و اصلاً: من دیگه نیستم/ تو دیگه حرف نزن.
۳. به معنای بیشتر، بیش از این: دیگه پول ندارم/ دیگه نمیتونم تحمل کنم.
۴. به معنای بازهم، مجدداً: دیگه از من کمک نخوایها!
۵. قید تأکید برای فعل امر: برو دیگه! (به معنای «زود باش، عجله کن»).
۶. قید یادآوری (به معنای «میدانید که...، به خاطر دارید که...»): دنبال مهندس میگشتن، خب ما هم مهندسی خونده بودیم دیگه...
۷. نشانه تعجب: این دیگه چشه؟!
منبع: لهجه تهرانی، ج۱، ص۱۶، ترجمه محسن شجاعی، تهران، ۱۳۸۰ش · Iranica، ج۵، ص۲۴۲ · گویش تجریشی، ج۱، ص۲۹، مجله زبانشناسی، تهران، ۱۳۸۳ش، شم ۳۸ · احسن التقاسیم، ج۱، ص۵۹۵، ترجمه علینقی منزوی، تهران، ۱۳۶۱ش · بندار رازی، ج۱، ص۴۵۹، مجموعه مقالات، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۰ش · یادداشتی درباره زبان رازی و تهرانی، ج۱، ص۱۴، ایران کوده، ۱۳۲۴ش، شم ۳ · بندار رازی، ج۱، ص۴۵۱، مجموعه مقالات، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۰ش · بندار رازی، ج۱، ص۴۵۴، مجموعه مقالات، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۰ش · بندار رازی، ج۱، ص۴۵۳، مجموعه مقالات، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۵۰ش · اشعاری به لهجههای محلی، ج۱، ص۲۵۰، فرهنگ ایران زمین، تهران، ۱۳۳۸ش، شم ۷ · تاریخ گزیده، ج۱، ص۷۴، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۳۹ش · چند شعر به زبان کرجی تبریزی و غیره، ج۱، ص۱۴-۱۵، مجله زبانشناسی، تهران، ۱۳۷۹ش، شم ۳۰ · چند شعر به زبان کرجی تبریزی و غیره، ج۱، ص۱۶، مجله زبانشناسی، تهران، ۱۳۷۹ش، شم ۳۰ · سیر رباعی در شعر فارسی، ج۱، ص۲۷۰، تهران، ۱۳۶۳ش · گفتوگو، ج۱، ص۱۳۴، جشننامه دکتر علیاشرف صادقی، به کوشش امید طبیبزاده، تهران، ۱۳۸۲ش · و محمدتقی راشدمحصل، واژههای گویشی ایرانی در نوشتههای بیرونی، ص۶۴-۶۵، تهران، ۱۳۵۳ش · لغات و ترکیبات در دو کتاب طبی اسماعیل جرجانی، ج۱، ص۱۸، نامه پژوهشگاه (پژوهشگاه فرهنگ فارسی ـ تاجیکی)، دوشنبه، ۱۳۸۳ش، شم ۷ · نزهتنامه علایی، ج۱، ص۴۶۹، به کوشش فرهنگ جهانپور، تهران، ۱۳۶۲ش · گفتوگو، ج۱، ص۱۳۴-۱۳۵، جشننامه دکتر علیاشرف صادقی، به کوشش امید طبیبزاده، تهران، ۱۳۸۲ش · کتاب کوچه، تهران، ۱۳۵۷ش بب · لهجه تهرانی، ج۱، ص۱۷، ترجمه محسن شجاعی، تهران، ۱۳۸۰ش · فارسی، ج۱، ص۴۴۲، راهنمای زبانهای ایرانی، به کوشش رودیگر اشمیت، ترجمه آرمان بختیاری و دیگران، تهران، ۱۳۸۳ش، ج ۲ · لهجه تهرانی، ج۱، ص۴۰ نمونهها، ترجمه محسن شجاعی، تهران، ۱۳۸۰ش · یادداشتهای بهروز محمودی بختیاری، در مواردی چون sax، /f/ و /x/ · فارسی گفتاری و نوشتاری، فرهنگ، ۱۳۸۰ش، شم ۱ و ۲ · یادداشتهای بهروز محمودی بختیاری · دوزبانگونگی در ایران، ج۱، ص۷۶، مجله زبانشناسی، تهران، ۱۳۸۴ش، شم ۴۰ · پژوهشی درباره فارسی محاورهای تهران، پایاننامه کارشناسی ارشد زبانشناسی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش · لهجه تهرانی، ج۱، ص۷۴۹، دانشنامه جهان اسلام، تهران، ۱۳۸۳ش، ج ۸ · دستور زبان عامیانه فارسی، ج۱، ص۴۳، مشهد، ۱۳۴۲ش · فارسی، ج۱، ص۴۶۴، راهنمای زبانهای ایرانی، به کوشش رودیگر اشمیت، ترجمه آرمان بختیاری و دیگران، تهران، ۱۳۸۳ش، ج ۲ · فارسی، ج۱، ص۴۶۰، راهنمای زبانهای ایرانی، به کوشش رودیگر اشمیت، ترجمه آرمان بختیاری و دیگران، تهران، ۱۳۸۳ش، ج ۲ · دستور زبان عامیانه فارسی، ج۱، ص۴۷، مشهد، ۱۳۴۲ش · فارسی، ج۱، ص۴۶۳، راهنمای زبانهای ایرانی، به کوشش رودیگر اشمیت، ترجمه آرمان بختیاری و دیگران، تهران، ۱۳۸۳ش، ج ۲
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
