در کانون همه خوشیها و لذتها خانواده قرار دارد که شادی از آن برمیخیزد. خانوادههای ایرانی رشتهای است گسترده که اعضای آنها به هم تنیده و وفادار هستند. وقتی زن و مرد ایرانی با یکدیگر ازدواج میکنند، گویی که دو خانواده آن دو با هم ازدواج کردهاند. جشنهای نوروزی مدت دو هفته به درازا میکشد و مردم در آن به شادی و تفریح و دید و بازدید از یکدیگر میپردازند. در شب چهارشنبه آخر سال یا شب چهارشنبه سوری، اعضای خانوادههای خویش و آشنا دور هم گرد میآیند و با افروختن آتش و پریدن از روی آن و آتشبازی پاسی از شب را به شادی و پایکوبی میگذرانند.
در روز سیزده نوروز (سیزده بهدر) از خانه بیرون و به در و دشت میروند و با بازیها و سرگرمیهای گوناگون روز را به شب و سیزده را بهدر میکنند. پس از آن پهلوانان به میدان میآمدند و با میل بازی، کبادهگیری و چرخ زدن همراه با نوای تنبک و آوای مرشد به شیرینکاری میپرداختند. مردم در این گردشگاهها به تفریحها و سرگرمیهای گوناگون میپرداختند. دستههای نقال، تقلیدچی، مطرب، لوطیهای حیوان رقصان، آتش افروز، خیمهشب باز، پهلوانان کشتیگیر و زورگیر و شعبدهبازان معرکه میگرفتند و مردم را سرگرم میکردند.
زنان محلهها هرگاه مناسبتی پیش میآمد و فرصتی مییافتند، آن را دستاویزی برای دور هم جمع شدن قرار میدادند و دور از چشم شوهران و مردانشان ساعتها از اوقات فراغتشان را با هم میگذراندند. انداختن سفرههای نذری و پختن خوراکیهای نذرانه، برپا کردن مراسم سمنوپزان، راه انداختن مولودیخوانی، روضهخوانی و مقابله قرآن نمونههایی از انگیزههای تجمع و تفریح زنان در خانهها بوده است. روضهخوانی ماهانه یکی از مشغولیات زنانه بود. در هر محله در یکی از روزهای معین ماه، یکی از زنان خانوادههای اهل محل در خانهاش مجلس روضهخوانی داشت و همه زنان خویش و در و همسایه محله در آن جمع میشدند.
در این ماه هر روز گروهی از زنان در خانه یکی از آنان که سواد قرآنی داشت، جمع میشدند. زنانی هم که سواد نداشتند، ساکت مینشستند و به تلاوت قرآن گوش میدادند. یکی از عادات زنان در این تجمعها (بهجز ماه رمضان که ماه روزهداری بـود) چاق کردن قلیان و کشیدن آن بود. زنان اندرونی دربار و زنان خانههای برخی از رجال و اعیان قلیانداران زن مخصوصی برای قلیان چاق کردن و گرداندن قلیان در میان زنان میهمان داشتند. زنان سالخورده درباری و رجال در شبهای ماه رمضان به دور هم جمع میشدند و بساط پیچاز بازی راه میانداختند، و جوانانشان هم از افطار تا سحر را به مناسبت سنشان به صحبت و شوخیهای زنانه میگذراندند.
تفریحهای زنان در بیرون از خانه در عین محدودیت، متنوع بود. حمام نقش مهم و برجستهای در پر کردن اوقات فراغت زنان داشت و برای آنها به مثابه گردشگاه، محفل انس و سرگرمی، محل ضیافتهای مجلل و جای فخرفروشی و انتخاب دختر برای ازدواج بود. زنان اعیان و اشراف با وجود اینکه در بیرونی و اندرونی خانههای خود حمام سرخانه داشتند، باز بیشتر آنها به حمام بیرون میرفتند، چون اعتبار و تشخص و عزتشان به نحوه حمام رفتن و مراسم مخصوص آن بستگی داشت.
از سرگرمیهای دیگر زنان خردوانی و تماشای خردوانی زنان پس از سیزده نوروز در میدانگاهی پشت دروازه باغشاه، نزدیک منطقه جی بود. در این روز خواجگان ۲۰۰ تا ۳۰۰ الاغ میآوردند و خانمهای حرمسرا و ندیمگان و کنیزان چادر و چاقچـوری را روی خرها مـینشاندند و آنها را در میدان (که برای دور بودن از چشم مردان دورش را با تجیر پوشانده بودند) رم میدادند. زنان یکی پس از دیگری از روی خرها میافتادند و موجب خنده و شادی زنان تماشاچی در میدان میشدند.
در این مواقع حاجتمندان نیت میکردند و به توپ دخیل میبستند و در دورادور آن شمع روشن میکردند و روی لوله توپ مینشستند و سُر میخوردند و پایین میآمدند. برخی زنان برای رهایی از آزار شوهران خود، یا مادر شوهرها و هووهایشان زیر آن بست مینشستند و در روزهای بستنشینی سرگرمیهایی برای خود ترتیب میدادند. جمع شدن زنان نذردار پای نخلِ محله در شب عاشورا و پختن حلوا در زیر نخل از سرگرمیهای دیگر آنان بود. در مراسم حلواپزی زنان اعیان، کنیزان و خواجگان آنان ماهیتابه و دبّه روغن و کیسه آرد و مقداری چوب سفید به پای نخل میبردند و بانوان با آدابی خاص حلوا میپختند و میان مردم پخش میکردند. آنگاه ۴۱ شمع برمیداشتند و به پای ۴۱ منبر روضهخوانی میبردند و میافروختند. ۸.
۴ - سرگرمیهای مردانه گستره عمل مردان در سرگرمیها و تفریحات و گذران اوقات فراغت بسیار فراخ بود. برخی از تفریحها نیز صورت مقطعی و انحصاری داشت و فقط گروهی خاص از مردان به آنها میپرداختند. مردان شبها به قهوهخانههای محل میرفتند و با نشستن دور هم و نوشیدن چای و کشیدن قلیان و گفت و گو با هم و پرداختن به برخی بازیهای قهوهخانهای خستگی کار روزانه را از تن بیرون میکردند. اسبدوانی به افراد درباری و طبقه اشراف و خواجه سرایان اختصاص داشت.
در این روز فروشندگان با طبقهای آجیل و میوه و شیرینی به میان مردم میآمدند و تنقلات روز مردم را فراهم میکردند. آنان کبوترهای خود را از بومداران (بامداران) که در هر محله صعله (دکان پرندهفروشی) داشتند، به دست میآوردند. معرکهگیران با مسئلهگویی، مارگیری، حقهبازی و چشمبندی، مداحی، پردهخوانی، عملیات پهلوانی، حیوان رقصانی (خرس، میمون و بز)، بندبازی و مانند آنها ساعتها اوقات فراغت مردم را پر میکردند. در محله سرقبر آقا، در ناحیه محمدیه، عصرهای پنجشنبه هر هفته فالگیران، مارگیران، حقهبازان و سایر معرکهگیران تجمع میکردند.
در میدان کاهفـروشان در این ناحیه که بارانداز کاهفروشان بود، لوطـی عظیم، از معرکهگیـران بنام، بساط حقـهبازی میگستـرد و خیمه شببازان و شیشهخوران، نمایشهایی ترتیب میدادند. بازاریان به این نحو خود را سرگرم میکنند و روز خود را میگذرانند. در این کافـهها از مشتریان یا پاتوغیان در روز با چای و قهوه و شیرینی، و شبها با شام پذیرایی میکردند. خیابان اسلامبول نه تنها گردشگاه بسیار خوبی است، تجارتخانه خوبی هم هست. خیابان اسلامبول در عین اینکه خیابان قشنگ و خوبی است، میعادگاه خوبی هم برای مردم است. شنا و اسبدوانی نیز رونق بیشتری یافته است.
منبع: and W Beeman، ج۱، ص۲۶۰، Society Time for Pleasure، Iran Elements of Destiny، ed Sh Amirarjomand، England، ۱۹۷۸ · and W Beeman، ج۱، ص۲۶۷، Society Time for Pleasure، Iran Elements of Destiny، ed Sh Amirarjomand، England، ۱۹۷۸ · قهوهخانههای ایران، ج۱، ص۱۸۴، تهران، ۱۳۷۵ش · جشن، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی · قهوهخانههای ایران، ج۱، ص۲۶۷، تهران، ۱۳۷۵ش · یادداشتهای علی بلوکباشی · نوروز جشن نوزایی آفرینش، ج۱، ص۳۷-۴۰ برای تفصیل، تهران، ۱۳۸۱ش · نوروز جشن نوزایی آفرینش، ج۱، ص۲۷۰-۲۷۱، تهران، ۱۳۸۱ش · سفرنامه، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش · یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدینشاه، ج۱، ص۵۹، تهران، ۱۳۶۱ش · سابقه تاریخی بازی پهلوان کچل و خیمهشب بازی و خواندنیها، ج۱، ص۳۹، تهران، ۱۳۲۴ش، س ۱۵، شم ۹۴ · تهران قدیم، ج۱، ص۴۷، تهران، ۱۳۵۳ش · طهران قدیم، ج۴، ص۱۳۰، تهران، ۱۳۷۱ش · به کوشش سیـروس سعدوندیـان، ج۱، ص۱۲۹-۱۳۰، تهران، ۱۳۸۰ش · نوروز جشن نوزایی آفرینش، ج۱، ص۱۰۳، تهران، ۱۳۸۱ش · تهران قدیم، ج۱، ص۴۶، تهران، ۱۳۵۳ش · المآثر و الآثار، ج۱، ص۱۳۳، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۳ش · مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی · سمنوپزان در تهران، ج۱، ص۳۲-۳۳، هنر و مردم، تهران ۱۳۴۳ش، شم ۱۸ · از خشت تا خشت، ج۱، ص۲۹۱-۲۹۳، تهران، ۱۳۴۸ش · مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، روضهخوانی · به کوشش سیـروس سعدوندیـان، ج۱، ص۱۷۹، تهران، ۱۳۸۰ش · یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدینشاه، ج۱، ص۶۸، تهران، ۱۳۶۱ش · قهوهخانههای ایران، ج۱، ص۷۶، تهران، ۱۳۷۵ش · به کوشش سیـروس سعدوندیـان، ج۱، ص۲۳۷-۲۳۸، تهران، ۱۳۸۰ش · به کوشش سیـروس سعدوندیـان، ج۱، ص۲۴۳، تهران، ۱۳۸۰ش · به کوشش سیـروس سعدوندیـان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱، تهران، ۱۳۸۰ش · از خشت تا خشت، ج۱، ص۲۹۵-۲۹۶، تهران، ۱۳۴۸ش · ج۱۴، ص۵۶۳۸، تابوتگردانی · به کوشش سیـروس سعدوندیـان، ج۱، ص۱۷۸-۱۷۹، تهران، ۱۳۸۰ش · قهوهخانههای ایران، ج۱، ص۹-۱۱برای تفصیل، تهران، ۱۳۷۵ش · ج۲، ص۵۶۸، سخنوری، آیین · ج۱۵، ص۵۹۰۸، ترنابازی · یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدینشاه، ج۱، ص۷۱-۷۲، تهران، ۱۳۶۱ش · کبوتر و کبوتربازی، ج۱، ص۳۸، راهنمای کتاب، تهران ۱۳۵۰ش، س ۱۴، شم ۱-۳ · شرح زندگانی من، ج۳، ص۳۱۷ حاشیه، تهران، ۱۳۴۱-۱۳۴۳ش · سابقه تاریخی بازی پهلوان کچل و خیمهشب بازی و خواندنیها، ج۱، ص۳۹-۴۰، تهران، ۱۳۲۴ش، س ۱۵، شم ۹۴ · پلیس خفیه ایران، تهران، ۱۳۶۷ش · طهران قدیم، ج۱، ص۳۷۳-۳۷۴، تهران، ۱۳۷۱ش · and W Beeman، ج۱، ص۲۶۱، Society Time for Pleasure، Iran Elements of Destiny، ed Sh Amirarjomand، England، ۱۹۷۸ · از خشت تا خشت، ج۱، ص۴۲-۵۰، تهران، ۱۳۴۸ش · اسطوره تهران، ج۱، ص۷۹، تهران، ۱۳۸۵ش · اسطوره تهران، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۳، تهران، ۱۳۸۵ش
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
