تواتر (حدیث): تواتر در قرائات

طی سده‌های پیاپی، در کنار اصل تواتر قرآن، این اصل در میان مسلمانان پذیرفته بود که قرآن فقط با تواتر ثابت می‌شود. اصل اخیر در برخی فروع مانند آیه بودن یا نبودن بسمله مورد استفاده قرار گرفته است، اما بیشترین استناد به آن در بحث تواتر قرائات دیده می‌شود. ظاهراً از حدود سدۀ ۶ ق/۱۲م، مسئلۀ تواتر در مبحث قرائات مطرح شده است؛ در مغرب اسلامی که تعصب بیشتری بر قرائات سبع دیده می‌شد، برخی از مفتیان اندلس معتقد بودند آن کس که تواتر قرائات سبع را باور ندارد، تواتر قرآن را باور ندارد و این منجر به کفر می‌شود. نخستین گام در راستای نقد این دیدگاه نظریه‌ای از ابن‌حاجب (د ۶۴۶ ق/۱۲۴۸م)، عالم مالکی در مصر است که در قرائات سبع ، آنچه را به نحوۀ اداء مربوط می‌شود، مانند مد و اماله تخفیف همزه، متواتر نمی‌دانست، ولی می‌پذیرفت که فرای آن متواتر است. دربارۀ قرائات شاذ، همواره این تأکید وجود داشت که تواتری نیست و از همین جهت نمی‌توان آن را «قرآن» دانست. تنها ابن‌دقیق العید است که امکان وقوع تواتر در قرائات شاذ را نیز مطرح ساخته است. ‌ منبع: الخلاف، ج۱، ص۳۴۵، به کوشش محمد مهدی نجف و دیگران، قم، ۱۴۱۷ق · النشر فی القراءات العشر، ج۱، ص۳۰، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، کتابخانۀ مصطفی محمد · نیل الاوطار، ج۲، ص۲۳۸، بیروت، ۱۹۷۳م · المرشد الوجیز، ج۱، ص۱۷۷، به کوشش طیار آلتی قولاج، آنکارا، ۱۹۸۶م · مناهل العرفان، ج۱، ص۳۰۱، بیروت، ۱۹۹۶م · المرشد الوجیز، ج۱، ص۱۷۸، به کوشش طیار آلتی قولاج، آنکارا، ۱۹۸۶م · المدخل، ج۱، ص۱۹۶، به کوشش عبدالله ترکی، بیروت، ۱۴۰۱ق · المجموع، ج۳، ص۳۴۷، به کوشش محمود مطرحی، بیروت، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م · النشر فی القراءات العشر، ج۱، ص۱۵، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، کتابخانۀ مصطفی محمد · الابهاج فی شرح المنهاج، ج۱، ص۴۴-۴۵، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م · النشر فی القراءات العشر، ج۱، ص۱۳، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، کتابخانۀ مصطفی محمد · مناهل العرفان، ج۱، ص۳۰۴، بیروت، ۱۹۹۶م · ج۲، ص۱۹۳۲ · ج۱، ص۲۳۱ · البیان، ج۱، ص۱۵۱، بیروت، ۱۳۹۵ق