تورم و ضمان: ضمانت دولت‌ها در برابر اتلاف

آیا حاکمیت دولت و دولت بودنِ دولت، از مسؤولیت او در قبال دادن اعتبارها و یا چاپ اسکناسهای اضافی می‌کاهد؟ بنابراین، در برابر تمامی کاهش ارزشها، دولت را مسؤول دانستن درست نیست. زیرا: (المغرور یرجع الی من غرّه.) فریب خورده به کسی که او را فریفته است رجوع می‌کند. امروزه، دولتها حقوقی دارند و کارهایی بر عهده که باید انجام دهند، مانند:راه سازی، تهیه آب ، برق، تلفن، تحمل هزینه‌های جنگ و بیمه عمومی، درمان عمومی، دانش عمومی و… کارهایی که دولتها انجام می‌دهند، دوگونه اند:پاره‌ای از آنها، به گونه‌ای هستند که قوام دولتها به آنها بستگی دارد و پاره‌ای دیگر را بخش خصوصی هم می‌تواندانجام دهد. بخش نخست را اعمال حاکمیت می‌گویند و بخش دوم را تصدّی. حال در اینجا دو بحث مطرح است: ۱. ۲. امّا از آن طرف دلایل بسیار داریم که ضمانت وجود دارد. هر کسی زیان ببیند از سوی شخص، یا اشخاصی، باید زیانی که بر وی وارد شده جبران شود و برخی از دلیهای آن عبارتند از: ۵.۲. ۱ - قاعده عدالت اصل عدالت که روح اسلام، بلکه روح تمامی ادیان الهی است: (لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب والمیزان لیقوم الناس بالقسط.) حکم می‌کندکه هر کس به دیگری زیانی وارد سازد، باید آن را جبران کند. ۵.۲. ۳ - قاعده لاضرر لاضرر که از قواعد بسیار مهم اسلام و از دیدگاه شماری از بزرگان، حکمی حکومتی است، بر ضامن بودن زیان زننده ب. غ. دلالت دارد. سَمُرَه از اجازه گرفتن خودداری کرد. سَمُرَه گفت:یا رسول اللّه! پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:آن درخت را رها کن، به جای آن درخت خرمایی در فلان مکان به تو می‌دهم. سَمُره گفت:خیر (درخت را رها نمی‌کنم). پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:درخت را رها کن، دو درخت به تو می‌دهم. سَمُرَه گفت:خیر چنین کاری را نمی‌کنم. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:آن درخت را رها کن، به جای آن، درختی در بهشت داشته باش. سَمُرَه، قبول نکرد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:(انک رجل مضارّ ولاضرر ولاضرار علی مؤمن.) تو شخص پرضرری هستی و هیچ کس حق ندارد بر مؤمنی زیان وارد کند. و بعد به سَمُرَه فرمود:برو هر کجا می‌خواهی درخت خود را بکار.) بررسی روایت لاضرر ۱. زیرا سَمُرَة بن جُندب، در طبقه حاکم قرار داشت و با زیاد بن ابیه دمساز بود. زیاد بن ابیه، به طور همزمان، حاکم بصره و کوفه بوده شش ماه در بصره می‌ماند و شش ماه در کوفه. مدتی را که در بصره می‌گذراند، سَمُرَه را به جای خود در کوفه می‌گمارد و مدتی را که در کوفه می‌گذراند، سَمُرَه را در بصره به جای خود می‌گمارد. سَمُرَه هم شخص بسیار خشنی بود؛ ولی خود کلمه (لاضَرَر ولاضرار) در جوامع روایی اهل سنت نیز یافت می‌شود. ۲. ۳. سَمُرَه مالک زمین نبوده است؛ دوم آن که:خود وی به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرض کرد:(استأذن فی طریقی الی عذقی) آیا در راه خود به سوی نخله‌ام اجازه بگیرم و نگفت:آیا در راه رفتن در ملک خود اجازه بگیرم. سوم آن که:پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خواستار خرید درخت از وی شد، نه درخت و زمین. پس یا باید گفت:زمین ارزش ملکی داشته، ولی سَمُرَه، تنها، مالک درخت بوده است و یا باید گفت:در آن زمان، زمین ارزش چندانی نداشته است. پس بابت زمین چیزی به او تعلق نمی‌گرفته است. ۴. مالکیت سمره بر درخت بود که به وی واگذار شد، تا در جای دیگر بکارد. پس ضرر جبران نشده‌ای در اسلام وجود ندارد. یعنی در مسأله ما، استفاده کردن از چوبهای درخت سَمُرَه بدون اجازه وی جایز نیست. ۵. بنابراین، بویژه در جاهایی که برای عبادت ، مسجد و… زمینهایی خریداری می‌شود، باید بسیار دقت شود. ۵.۲. ۴ - روایات ضمانت قاضی دلیل دیگری که ضمانت دولت را می‌رساند و تفاوتی بین عمل دولت در محدوده حاکمیت و تصدّی قایل نمی‌شود، روایاتی است که می‌گویند:خطای قاضی از بیت المال جبران می‌شود. عدة من اصحابنا عن سهل بن زیاد. ۲. محمد بن یحیی عن سهل بن زیاد. ۳. محمد بن یحیی عن احمد بن محمد. ۴. علی بن ابراهیم عن ابیه. قال:فَسَأَلهم ایُّهما مات قبل صاحبه؟ فقیل:انَّ ابنَها مات قَبلَها. بچه پس از مدتی سراسیمگی و آشفته حالی، مُرد. سپس مادر بچه نیز مُرد. علی علیه‌السلام و اصحابش به او و فرزندش در حالی که بر راه افتاده بودند برخورد کرد. گفتند:او آبستن بود، هنگامی که جنگ و شکست را دید، ترسید. گفته شد:پسر قبل از مادر مُرد. حسن گفت:حضرت شوهر زن را خواست و او را وارث دو ثلث دیه فرزند، و ما در بچه را وارث یک ثلث دیه فرزند کرد سپس شوهر را وارث نصف ثلث دیه‌ای که همسرش از بچه اش به ارث برده بود کرد و خویشاوندان زن را وارث نصف دیگر، سپس شوهر را وارث نصف دیه خود زن، که دو هزار و پانصد درهم بود کرد و خویشاوندان زن را وارث نصف دیگر دیه زن، که دو هزار و پانصد درهم بود، قرار داد. حسن گفت:همه آنها را حضرت علی علیه‌السلام از بیت المال بصره پرداخت. حماد و حسن بن محبوب هر دو از اصحاب اجماع هستند؛ اما سوار و حسن شناخته شده نیستند. زیرا حمّاد نمی‌تواند با یک واسطه، از حسن بن علی نقل کند. ولی به احتمال بسیار، مراد از حسن، حسن بصری است. و مراد از سوّار نیز، سوّار بن عبدالله بن قدامة بن عنزة البصری است همان طور که مصحح من لایحضره الفقیه یادآور شده است. دلالت روایت افزون بر اموری که صریح روایت است، مانند: ارث بردن از دیه، سهام زن و مرد از ارث فرزند و… نکته‌های مهم دیگری از حدیث استفاده می‌شود که پاره‌ای از آنها عبارتند از: ۱. زیان به هر کس و از هر ناحیه‌ای و به هرجهتی که وارد شود، باید جبران شود و زیان جبران نشده، وجود ندارد. ۲. ۳. ۴. زیرا درست است که حضرت علی علیه‌السلام صدقه های مستحبی فراوانی پرداخت می‌کرد، ولی آنها را از مال شخصی خود، انجام می‌داد. ۵. ۶. به بیان دیگر:وی جبران زیانهای پیامدهای بسیار دور اِعمال حاکمیت را نیز، لازم می‌داند، بنابراین، به طریق اولویت می‌توان گفت که جبران زیانهای پیامدهای نزدیک اعمال حاکمیت لازم است. ۷. با تنقیح مناط ، یا تمسک به (حرمة مال المسلم کحرمة دمه) می‌فهمیم که باید مالهای تلف شده دیگران و خسارتهای مالی وارد شده به آنان، نیز جبران شود. زیرا حضرت امیرالمؤمنین، پیوسته می‌فرمود: خون انسان مسلمان باطل نمی‌شود. آن گاه می‌توان از اینها تنقیح مناط کرد و هر زیانی به کسی وارد می‌شود، همین گونه ارزیابی کرد. قال:ان کان عرف و کان له اولیاء یطلبون دیته أعْطُوا دیته من بیت المال المسلمین ولایبطل دم امریء مسلم لأن میراثه للامام، فکذلک تکون دیته علی الامام و یُصَلُّون علیه ویدفنونه. باید بر جنازه او نماز بگزارند و دفن کنند. ۱. با تنقیح مناط، روشن می‌شود:هرگونه خسارتی را حکومت باید جبران کند. شاید تنقیح مناط نیز نیاز نداشته باشد، زیرا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:(حرمة مال المسلم کحرمة دمه.) ۲. بنابراین در مسأله ما، حکومت، همان گونه که فایده‌ها و بهره‌های چاپ اسکناس را می‌برد، باید زیانِ زیان دیدگان را جبران کند. بیمه درمانی ، کمک به سالمندان و مستمندان، همه وهمه، گوشه‌ای از غرامتهایی است که حکومتها در برابر فایده‌های فراوان، می‌پردازند. مال وی را به ارث می‌برم و اسیرش را آزاد می‌کنم. ۵.۲. ۱۱ - روایاتی با مضمون من له الغنم فعلیه الغرم دسته دیگری از روایات که باز مضمونی هماهنگ با (من له الغنم فعلیه الغرم) دارند، روایات ضمان الجریره است. اکنون مواردی از سیره را نیز اشاره می‌کنیم. ۵. ۳ - سیره معصومان و ضامن بودن حاکم ۵.۳. ۱ - کشتار بنی جُذیمه به دست خالد بن ولید پس از فتح مکه پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خالد بن ولید را به سوی بنی جُذیمه فرستاد. بنی جذیمه قبلاً اسلام آورده بودند و از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امان نامه‌ای گرفتند در دوران جاهلیت درگیریهایی بین خالد و آنان وجود داشت هنگامی که خالد بر آنان وارد شد، منادی ندای نماز در داد. خالد، پس از نماز صبح، به لشکریان خود دستور داد به آنان یورش برند. و جمع زیادی از آنان را کشت. سران قبیله، به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از آنچه بر آنان گذشته بود، گزارش دادند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رو به قبله ایستادو فرمود: (خداوندا! من از آنچه خالد انجام داده برائت می‌جویم.) سپس حضرت مقداری طلا و کالا به علی علیه‌السلام داد و فرمود: (ای علی! به سوی بنی جُذیمه برو و آنان را راضی کن و قضاوتهای دوران جاهلیت را زیر پا بگذار.) علی علیه‌السلام به سوی قبیله بنی جُذیمه حرکت کرد. وقتی به آنان رسید، برابر حکم خدا عمل کرد و برگشت. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رو به علی علیه‌السلام کردو فرمود:گزارش کار خود را ارائه بده. علی علیه‌السلام عرض کرد: (ای رسول خدا! بر هر خونی که ریخته شده بود، دیه دادم. بر هر جنینی که ساقط شده بود، برده‌ای دادم. در برابر هر مالی، مال دادم. خدا از تو راضی گردد. خدا از تو راضی است.‌ای علی! ۲. حضرت علی علیه‌السلام افزون بر جبران خسارتهای مالی، خسارتهای معنوی، مانند ترس و دلهره را نیز جبران کرد. ۴. یا با رودر بایستی یا وعده‌های تو خالی آنان را راضی کند. ۵. اشتباه و لغزش فرمانده نظامی، در قلمرو فرماندهی، بی گمان از نوع تصدی نیست و از باب اعمال حاکمیت است. ۶. ۷. ۸. ۵.۳. ۳ - داوری حضرت امیر در دوران حکومت عمر از جمله مواردی که می‌شود به آن تمسک جست و حکومت را در رخدادهایی که به گونه‌ای به دستگاه حاکمه پیوند می‌خورد و زیانی برای شهروندی به بار می‌آورد، ضامن دانست، داوری حضرت امیر علیه‌السلام است در دوران حکومت عمر . عمر، به حضرت علی علیه‌السلام رجوع کرد که چه باید کرد؟ ثم قال:علیک دیة الصبی.) خبر به عمر رسید:زنی بدکاره است و مردان بر او وارد می‌شوند. عمر در پی او فرستاد و او را ترساند و دستور داد تا او را بیاورند. پیرامونیان وی گفتند: ای امیرمؤمنان! بر تو گناهی نیست و چیزی به عهده ات نیست. سپس حضرت فرمود:دیه طف به عهده توست. ۵.۳. ۴ - چند نکته در مورد روایت ۱. ۲. ۴. ۵. بنابراین، باید پذیرفت که دولت در اِعمال حق حاکمت، مسؤول و ضامن نیست، تا چنین اشکالهایی پیش نیاید. به بیان دیگر:پاره‌ای از زیانها، به طور هماهنگ یا برابر بر همگان وارد می‌شود و همه هماهنگ زیان می‌بینند. زیرا برابر رأی خودشان بوده است. ولی باید تلاش کرد، پیرو راستین او بود. ولی در بستن راه به طورمعمول، راههای فراوان و قابل استفاده وجود ندارد و همه از یک مسیر خاصی باید حرکت کنند و کالاهای خ. ر. ب. شهر و روستا برسانند؛ شخصی که راه حمل ونقلی غیر از راه مسدود شده توسط دولت ندارد، اعلام کردن و نکردن، نمی‌تواند تغییری در زندگی او پدید آورد. گاهی برای سرعت بخشیدن به کار، جلوگیری از ساییده شدن پولها، راحتی حمل و نقل و ایمن بودن از سرقتِ سارقان، صاحبان سکّه، حواله هایی از صرّاف می‌گرفتند و آن را در هنگام معامله و خرید و فروش به کار می‌بردند یا صرّاف شهری به صرّاف شهر دیگر حواله می‌فرستاد. کم کم صرّافان متوجه شدند که مقداری از سکّه‌ها پیوسته در نزد آنان می‌ماند و هیچ گاه تمامی صاحبان سکّه و حواله داران، در یک زمان به آنان رجوع نمی‌کنند؛ امّا هنگامی که دیدند سکّه در جایی سودزایی دارد و حواله آن درجای دیگر، وسوسه شدندکه نقش صرّافان را ایفا کنند، ولی باز کار در دست صرّافان بود و نخستین با نکهای نشر اسکناس نیز، شخصی بود و ربطی به دولتها نداشت. زیرا معلوم بود که هیچ گاه، بیش از بیست درصد دارندگان اسکناس، برای گرفتن سکّه به بانک نمی‌آیند؛ بنابراین، از یک سکّه پنج برابر می‌توانستند کار بکشند. باری، چاپ اسکناس کیمیایی بود که در تمامی عصرها به دنبال آن می‌گشتند. بویژه آن که در برخی موارد، در خواست وام به سهولت اجابت نمی‌شد. بیجک سندی بود که صرّاف، ضمن آن، وصول مبلغی را اعلام می‌داشت و به وعده کوتاه یا عندالمطالبه تعهّد پرداخت می‌نمود… و عمدتاً در مراکز مهمّ تجاری، نظیر تبریز، اصفهان و شیراز رواج داشت و در همان شهرهایی که صادر می‌شد، تا حدودی نقش اسکناس را ایفا می‌کرد. و به روایتی، در اواخر دوره قاجاریه، حدود ۶۰% معاملات عمده در شهر تبریز به وسیله بیجک انجام می‌شد. امّا نامه او اثری نبخشید؛ بانک از پرداخت مالیات به دولت معاف بود و تنها باید ۶% از سود خالص خ. ر. ب. دولت واگذارد. ۲. پدید آورندگان تورّم، ضامن هستند و چه بر سر مقام باشند چه نباشند، باید به مجازات برسند. منبع: حدید/ سوره ۵۷، آیه ۲۵ · ج۵، ص۲۹۲ ۲۹۴، ح۲ · ص۵۹۵، چاپ چهارم · وسائل الشیعه، ج۱۸، ص۱۶۵ · تهذیب الاحکام، ج۱۰، ص۲۰۲، ح۸۰۰ · ج۸، ص۳۲۰، الزهراء بیروت · وسائل الشیعه، ج۱۹، ص۱۱۱ ۱۱۳ · تهذیب الاحکام، ج۱۰، ص۲۰۲، ح۷۹۹ · تهذیب الاحکام، ج۱۰، ص۲۰۱ ۲۰۲، ح۷۹۶- ۷۹۸ · فروع کافی، ج۵، ص۹۳-۹۴، ح۵ · وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۵۴۸ · وسائل الشیعه، ج۶، ص۳۶۵ · سنن بیهقی، ج۶، ص۲۴۳ · وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۵۴۷ به بعد · بحارالانوار، ج۲۱، ص۱۴۲ · ج۱، ص۶۲۰ · فروع کافی، ج۷، ص۳۷۴ · وسائل الشیعه، ج۱۹، ص۲۰۰، به نقل از (الارشاد) · فریبرز رئیس دانا، ص۱۴، انتشارات پیشرو · فریبرز رئیس دانا، ص۴۸ · فریبرز رئیس دانا، ص۱۲۴، به نقل از تاریخچه سی ساله بانک ملی ایران، ص۲۳ · فریبرز رئیس دانا، ص۱۲۸، به نقل از خاطرات سیاسی، امین الدوله، ص۱۲۳ · فریبرز رئیس دانا، ص۱۲۹، به نقل از امتیازنامه بانک شاهی · فریبرز رئیس دانا، ص۱۴