توصلی: معانی توصلی و تعبدی نزد اصولیین

در مقابل، واجباتی که حکمت آن‌ها و غرض آمر از واجب کردن آن‌ها معلوم نیست، تعبدی‌اند ، مانند نماز . نظر اصولیان اهل سنّت نیز با این دیدگاه منطبق است. اصولیان متأخر امامی‌این ملاک را برای تعبدی و توصلی بودن اوامر شرعی نپذیرفته‌اند، با این استدلال که در بسیاری از واجبات توصلی نیز غرض شارع معلوم نیست و اگر مُفاد احادیثی که به « علل شرایع » معروف‌اند، اغراض پنداشته شود، در باره برخی از واجبات تعبدی نیز چنین احادیثی وجود دارد. ۳. ۲ - معنای دوم در منابع اصولی، دو معنای مهم دیگر نیز برای این دو اصطلاح آمده است. بنا بر معنای مشهورتر، توصلی واجبی است که صِرف انجام دادن آن ــ با هر نیتی که باشد ــ موجب ادای تکلیف است و نیاز به نیت تقرب به پروردگار ندارد، مانند نجات دادن غریق و دفن کردن میت . در حقیقت، غرض از وجوب، فقط تحقق متعلَّق وجوب (یعنی کاری که وجوب به آن تعلق گرفته) است و ازاین‌رو توصلی نامیده می‌شود. این قبیل واجبات حتی ممکن است بدون اراده و از روی غفلت تحقق یابند. در برابر، تعبدی (یا عبادی) به واجبی گفته می‌شود که انجام دادن آن به خودی خود تکلیف را ساقط نمی‌کند بلکه نیازمند قصد قربت است به تعبیر دیگر، خواسته شارع، تحقق یافتن واجب‌ به‌طور مطلق نیست، بلکه باید با انگیزه‌ای الاهی و با نیت تقرب به پروردگار همراه باشد، مانند نماز و روزه . ۳. ۳ - معنای سوم بنا بر معنای دیگر، تعبدی به واجبی گفته می‌شود که دارای سه شرط باشد: « مباشرت » (مکلَّف خود آن را انجام دهد)، « اباحه » (از راه مباح و با وسایل حلال انجام شود) و « اختیار و اراده » (بدون اجبار و با «اراده»، یعنی با التفات و قصد، صورت گیرد). در مقابل، توصلی واجبی است که به این امور مشروط نباشد. بنابراین، واجبِ توصلی، مثلاً به واسطه انجام دادن کار حرام نیز ساقط می‌شود، مانند نجات دادن غریق با استفاده از ابزار غصبی برای توصلی و تعبدی معانی دیگری نیز وجود دارد. ۳. ۴ - نسبت میان معنای دوم و سوم نسبت میان دو معنای اخیر، عموم و خصوصِ مِن وجه است، زیرا برخی واجبات به معنای اول توصلی اما به معنای دوم تعبدی‌اند، مانند جواب دادن سلام که قصد قربت در آن شرط نیست ولی مباشرت در آن شرط است. در برابر، برخی واجبات به معنای اول تعبدی و به معنای دوم توصلی‌اند، مانند وجوب قضای نماز پدر و مادر بر پسر بزرگ‌تر پس از فوت آنان، که در آن قصد قربت شرط است ولی مباشرت لازم نیست. بسیاری از واجبات نیز به هر دو معنا تعبدی‌اند، مانند نمازهای پنج ‌ ‌گانه و روزه ماه رمضان ، همچنان که برخی واجبات نیز به هر دو معنا توصلی‌اند، مانند نجات دادن غریق و ادای دین . ۳. ۵ - معنای سوم متضمن معانی فرعی دیگر به نظر برخی اصولیان ، آخرین معنا را می‌توان متضمن سه معنای فرعی برای تعبدی و توصلی دانست، بدین ترتیب که هر یک از این معانی را بر مدار یکی از شروط سه ‌ ‌گانه قرار داد، مثلاً واجباتی را که مباشرت در آن‌ها معتبر نیست، توصلی و واجباتی را که مباشرت در آن‌ها معتبر است، تعبدی قلمداد کرد و همین طور شروط دیگر. حتی پاره‌ای منابع اصولی با محور قرار دادن هر یک از شروط سه گانه، معانی سه ‌ ‌گانه مستقلی، علاوه برمعنای پیشین، برای تعبدی و توصلی تعریف کرده‌اند. منبع: ج۱، ص۲۲۹، ج ۱، چاپ محسن عراقی و منذر حکیم، قم ۱۴۱۴ · ج۱، ص۱۲۷، قم: مکتبة بصیرتی · ج۲، ص۵۹، تقریرات درس شیخ انصاری، ج ۲، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۸، چاپ افست قم ۱۴۰۴ · ج۱، ص۹۷، تقریرات درس آیة اللّه نائینی، قم ۱۳۶۸ ش · ج۱، ص۱۲۷ـ ۱۲۸، قم: مکتبة بصیرتی · ج۱، ص۱۳۸، تقریرات درس آیة اللّه نائینی، قم ۱۴۲۱ · ج۲، ص۱۳۹ـ۱۴۰، تقریرات درس آیة اللّه خوئی، نجف ۱۹۷۴ · ج۲، ص۶۳، تقریرات درس آیة اللّه صدر، قم ۱۴۰۵