تولد: دیدگاه متکلمان معتزله

بشر بن معتمر از نخستین کسانی بود که نظریۀ تولد را مطرح کرده، و فاعل افعال متولد را انسان دانسته است. ۵. ۱ - دیدگاه بشر بن معتمر او دایرۀ شمول این افعال را بسیار گسترده گرفته، و در واقع افراطی‌ترین نظریه را در این باره در میان معتزله ارائه داده است. به نظر او نه ‌تنها ادراک و عواطف ، بلکـه رنگ ، بو و مزه ــ که ناشی از عمل انسان است ــ فعل انسان به شمار می‌آید. این نظریۀ افراطی بشر بن معتمر سبب شد که برخی از متکلمان، چه معتزلی و چه غیر معتزلی، او را تکفیر کنند. وی برخی از آن افعال را به خدا نسبت می‌داد و برخی را به انسان. به نظر می‌رسد او افعالی را که انسان با قصد و آگاهانه انجام می‌دهد، فعل انسان می‌دانست و باقی را فعل خداوند به شمار می‌آورد. جعفر بن حرب و جعفر بن مبشر نیز در این باره با بشر بن معتمر هم‌نظر بودند. از این‌رو، در قیاس با بشر، او تنها حرکتها و تغییرات را متولد دانسته است. بدین‌سان، افعالی چون پرتاب سنگ و حرکت آن و زخم ناشی از پرتاب تیر متولد است، اما گرما ، سرما ، بو ، طعم ، شجاعت و جز آن‌ها متولد نیستند. او همچنین ادراک را متولد ندانسته، و آن را فعل اختراعی خداوند به شمار آورده است. وی معتقد بوده که ممکن است شخصی بینا باشد و هیچ مانعی هم نباشد و خداوند در او ادراک را نیافریند و ممکن است که خداوند در انسان نابینایی علم و ادراک نسبت به رنگها را خلق کند. آنها نیز رنگ و مزه و بو را فعل انسان ندانسته‌اند. به نظر او، مردی با چشم سالم، نه بینا ست و نه نابینا؛ بلکه خدا باید در وی عرض بینایی یا نابینایی پدید آورد، و اگر خدا بخواهد ادراک رنگ را در شخص نابینا ایجاد کند، آن شخص دیگر نابینا نخواهد بود. ۵. ۴ - دیدگاه ضرار و حفص‌الفرد ضرار و حفص‌الفرد فعلی را فعل متولد دانسته‌اند که مطابق با ارادۀ شخص فاعل تحقق یابد، چه، در محل قدرت فاعل باشد، چه نباشد. اگر مطابق با ارادۀ شخص نباشد، فعل او نیست، بلکه فعلِ سببِ فعل و طبیعت است. البته گفته‌اند که به اعتقاد ضرار بن عمرو فعل متولد کسب انسان است و خلق خداوند. از این‌رو، قائل به دو فاعل برای یک فعل بوده است. به رأی او هر فعلی که در محل قدرت انسان رخ دهد، فعل انسان به شمار می‌آید و دیگر افعال فعل انسان نخواهد بود، بلکه خداوند در هر جسمی طبیعتی نهاده است که فعل به طبیعت آن شیء باز می‌گردد. برای مثال خداوند سنگ را به گونه‌ای آفریده است که هرگاه کسی آن را پرت کند، حرکت می‌کند. از این‌رو، این حرکت فعل خداوند است که در سنگ طبیعت‌حرکت را نهاده است. ‌ نظام دربارۀ انسان نیز تنها فعل حرکت را به او نسبت داده، و او را فاعل حرکت دانسته است. وی شمول آن را گسترده گرفته، و اراده، کلام و علم را هم جزو حرکت دانسته است؛ از سوی دیگر در تقابل با نظر بشر، کیفیات عرضی و عواطف را اجسام لطیفی دانسته که انسان نمی‌تواند فاعل آن‌ها باشد، چه، به رأی او انسان فاعل اجسام نیست. ۵. ۷ - دیدگاه معمر معمر نیز همچون نظام فعلی را فعل انسان دانسته است که در محل قدرت او رخ داده باشد. البته گویا تنها اراده را فعل انسان دانسته است. اما به صراحت افعال دیگر را فعل خداوند نمی‌دانست و بر آن بود که آن‌ها فعل اجسام و اشیاء است، بنا به طبیعتی که در اشیاء نهفته است. ۵.۷. ۱ - اختلاف میان دیدگاه نظام و معمر ولفسن در توضیح اختلاف میان نظام و معمر چنین می‌گوید که به اعتقاد نظام، طبع جسم تحت نظارت خدا عمل می‌کند و از این‌رو فعل آن در اینجا به عنوان فعل خدا بازگو شده است، در صورتی که به گفتۀ معمر، طبع جسم، با این‌که آفریدۀ خدا ست، مستقل از خدا و بدون نظارت او عمل می‌کند. به نظر معمر همۀ افعال متولد، و نیز همۀ اعراض عمل اجسام بی‌جان است، بنابر طبایع آنها. تنها فعل خدا فراهم ساختن زمینه‌، و فعل آدمی اراده است. ۵. ۸ - دیدگاه جاحظ و ثمامه جاحظ و ثمامه نیز تنها اراده را فعل اختیاری انسان دانسته‌اند. ثمامه متولدات را افعالی دانسته است که فاعلی ندارند. به رأی او تنها حادثی که فعل انسان به شمار می‌رفت، اراده بود و باقی حوادث را نمی‌بایست به انسان نسبت داد. منبع: ج۱، ص۴۰۲، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م · ج۱، ص۱۵۷، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح · ج۱، ص۱۳۵، استانبول، ۱۳۴۶ق/۱۹۲۸م · ج۹، ص۱۲، به کوشش توفیق طویل و دیگران، قاهره، ۱۹۶۳م · ج۱، ص۴۰۲-۴۰۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م · ج۹، ص۱۳، به کوشش توفیق طویل و دیگران، قاهره، ۱۹۶۳م · ج۱، ص۴۰۷-۴۰۸، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م · ج۱، ص۱۶۶، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح · ج۱، ص۵۴، به کوشش البیر نصری نادر، بیروت، ۱۹۵۷م · ج۱، ص۴۰۴، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م · ص۳۳۹، به کوشش ابراهیم موسوی زنجانی، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م · ج۱، ص۴۰۳، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م · ج۱، ص۴۰۵، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م · ج۱، ص۳۹۹، به کوشش یوزف هوبن، بیروت، ۱۹۶۵م · ج۱، ص۴۰۷، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۴۰۰ق/ ۱۹۸۰م