تولید (کلام): مهمترین مخالفان نظریه تولید در میان معتزله

ثمامة بن اشرس معتقد بود که این افعال، فاعلی ندارند. مثلاً، «معرفت» از «نظر» پدید می‌آید و متولد از آن است، اما چون اراده کسی در به وجود آوردنش نقشی ندارد، به هیچ فاعلی منتسب نیست. نظر جاحظ این بود که طبیعت و سرشتِ انسان، فاعلِ متولدات است. معمّر بن عبّاد سلمی ــ که پیروانش اصحاب الطبایع خوانده شده اند ــ طبیعت و سرشتِ محل متولدات را فاعل آن‌ها می‌دانست. مثلاً، معرفت چون جایگاهش انسان است، پس طبیعت انسان فاعلِ آن است، ولی تغییر شکلِ خمیر مجسمه سازی ، گرچه از حرکت دستهای سازنده مجسمه متولد می‌شود، چون قائم به خمیر است و در آن جای دارد، پس خمیر فاعلِ آن است. به بیان دیگر، خداوند محل و جایگاهِ تحقق این افعال را چنان سرشته است که اقتضای چنین آثاری دارد؛ بنابراین، چنین افعالی فعلِ خداست بنا بر ضرورت آفرینش وی. بنابراین، باید سخن او را در باره متولدات چنین تقریر کرد که متولدات چون برآمده از وجودِ طبیعتی هستند که مخلوق خداوند است، پس منسوب به اویند. صالح قبّه نیز، مانند نظّام، متولدات را فعل اللّه می‌دانست و معتقد بود که انسان جز در نفس خود عمل نمی‌کند. منبع: ج۱، ص۴۰۷، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰ · ج۱، ص۶۹، چاپ محمد بن فتح اللّه بدران، قاهره (۱۳۷۵/۱۹۵۶)، چاپ افست قم ۱۳۶۷ش · ج۱، ص۳۸۲، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰ · ج۱، ص۴۰۵، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰ · ج۱، ص۲۰۶ · ج۱، ص۴۰۴، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰ · ج۱، ص۹۱، چاپ محمد حجازی، قاهره (۱۹۸۸) · ج۱، ص۴۰۳ـ۴۰۴، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰ · ج۱، ص۴۰۶، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰