تکریم ایتام: در آیات و روایات

به طور کلی، در آیات و روایات اسلامی موجود سه موضوع مهم و اساسی درباره ایتام به چشم می‌خورد که عبارتند از: ۴. ۱ - سرپرستی قرآن کریم و پیشوایان معصوم (علیهم‌السلام) امر سرپرستی کودکان یتیم را از بهترین و پسندیده‌ترین امور به حساب می‌آورند. و مؤمنان را در این راستا راهنمایی و تشویق می‌نمایند، تا در جامعه یتیمی آواره نماند و در پناه مؤمنان نیازهای آن‌ها برطرف شود. قرآن کریم می‌فرماید: «... یسالونک عن الیتامی قل اصلاح لهم خیر وان تخالطوهم فاخوانکم...؛ از تو درباره یتیمان می‌پرسند، بگو: اصلاح کار آنان بهتر است و اگر زندگی خود را با زندگی آنها بیامیزید، آن‌ها برادران دینی شما هستند.» از آیه یاد شده بر می‌آید که بهترین محیط برای کودکان یتیم، محیط طبیعی خانواده است و پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) جای دادن یتیم در منزل و تامین نیازمندی‌های او را باعث قبولی اعمال در پیشگاه خداوند دانسته و در حدیث دیگری فرموده: «در خانه‌ای که یتیم باشد، رحمت و برکت الهی در فضای آن خانه حاکم خواهد شد» و باز می‌فرماید: «من و سرپرست یتیم، در بهشت در کنار هم خواهیم بود.» اگر چه امروزه مؤسسات و کانون‌های یتیم نوازی در نقاط مختلف بیشمار است، ولی چنین مراکزی به خاطر شرایط حاکم بر آن‌ها، به صفا و صمیمیت و گرمی خانواده نمی‌رسد، چون اگر یتیمی در آغوش خانواده‌ای ایده ال پرورش یابد، از محبت پدرخوانده و مادرخوانده برخوردار می‌شود و آن‌ها نیز به مراتب بهتر از مربیان مؤسسات حمایت از ایتام، به یتیم‌ها محبت می‌کنند. بدیهی است که یتیم در میان خانواده‌ای که او را به فرزندخواندگی قبول کرده‌اند می‌تواند با جامعه و اطرافیان ارتباط بهتری برقرار نماید. قرآن کریم ، با نفی هر گونه مسائل غیر منطقی و خرافی، ماجرای به فرزندخواندگی زید توسط پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را مطرح کرده و در واقع یکی از شیوه‌های سرپرستی از ایتام را قبول یتیم به عنوان فرزندخوانده و پرورش او در محیط خانواده می‌داند، چنان که می‌فرماید: «خدا پسرخوانده هایتان را پسرانتان نکرده، این سخنانی است که شما از پیش خود می‌گویید، ولی خدا حق را می‌گوید و به سوی راه درست هدایت می‌کند، پسر خوانده‌ها را به نام پدرانشان صدا بزنید، که این نزد خدا به عدالت نزدیک تر است و به فرض که پدر آنان را نمی‌شناسید، برادر دینی خطابشان کنید و یا به عنوان دوست صدایشان بزنید و خدا در آن چه که تاکنون اشتباه کرده‌اید، شما مؤاخذه نمی‌کند، ولی آن چه را که عمدا مرتکب می‌شوید، مؤاخذه می‌کند و خدا همواره آمرزنده و رحیم است.» از آیه یاد شده بر می‌آید که فرزندخوانده احکام فرزند صلبی را ندارد و باید آن‌ها را به پدران خویش نسبت داد به آنها باید محبت و مودت نمود. خداوند متعال سرپرستان ایتام را از ستم د. ح. ایتام نهی کرده است. به ایتام باید نیکی کرد و امور و کارهای آن‌ها را باید اصلاح نمود. براساس آیات قرآن کریم، با ایتام باید به نیکی و مهربانی سخن گفت و به آن‌ها به شیوه پسندیده اطعام و پوشاک داد و آن‌ها را همه جا گرامی داشت و به آن‌ها پناه داد و هیچ گاه آن‌ها را نباید آزرد و یا با قهر آن‌ها را از خویش دور نمود، قرآن کریم می‌فرماید: «با یتیمان سخن نیکو و دل پسند بگویید، به آن‌ها اطعام دهید، آن‌ها را گرامی داشته و به آنها پناه دهید و هرگز آن‌ها را آزرده خاطر نکرده و از خود دور نکنید.» ۴. ۳ - تاکید روایات بر تکریم در روایات اسلامی نیز بر تکریم ایتام تاکید شده است؛ پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «بهترین خانه مسلمانان آن منزلی است که در آن، یتیمی زندگی کند که با وی به نیکی رفتار شود و بدترین منزل‌ها آن است که در آن جا به یتیمی اهانت گردد. چنان که نوشته‌اند حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) روزی در راه اصلی مدینه می‌گذشت، چند کودک را دید که طفلی را دوره کرده و او را به نداشتن پدر سرزنش می‌کنند و می‌گویند که تو پدر نداری ولی پدر ما فلان است و دارای شان و مقام می‌باشد، کودک یتیم بنای گریستن گذاشت. پیامبر گرامی (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نزد او رفت و پرسید: چرا گریه می‌کنی؟ گفت: من پسر فلانی هستم که در جنگ احد کشته شد، مادرم شوهر کرد و م ر. ا. خ. راند و خواهرم نیز فوت کرده است. پیامبر مهربان (صلی‌الله‌علیه‌وآله) او را نوازش و آرام کرد، فرمود: اگر پدرت را کشتند، من پدر توام و همسرم مادرت، فاطمه (علیهاالسّلام) خواهرت است، کودک خوشحال شد و فریاد برآورد، هان! ‌ای کودکان اکنون مرا سرزنش نکنید که پدر و مادر و خواهر من از همه شما بهتر و برتر است، سپس حضرت او را به حضرت فاطمه سپرد، حضرت فاطمه (علیهاالسّلام) نیز او را نوازش و پاکیزه نمود و لباسی پاک بر او پوشانید و تا رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در خانه حضرت فاطمه (علیهاالسّلام) بود. حضرت علی (علیه‌السّلام) وقتی از حال زنی که مشک آب بر دوش دارد آگاه می‌شود طعامی بر می‌دارد و به خانه آن زن می‌رود، یتیمان او را نوازش می‌کند، برای آن‌ها غذا می‌پزد و با دست خویش به آنها لقمه می‌دهد و در هر لقمه از مادر و یتیمان او عذرخواهی کرده و حتی با آن‌ها بازی‌های کودکانه می‌کند. همچنین آن حضرت (علیه‌السلام) در میان راه متوجه زن فقیری شد که بچه‌های او از گرسنگی گریه می‌کردند و زن برای آرام کردن آن‌ها زیر دیگ که تنها آب در آن بود را آتش می‌افروخت، تا خیال کنند که برایشان غذا تهیه می‌کند، به این وسیله آن‌ها را گرسنه خوابانید. حضرت علی (علیه‌السلام) با مشاهده این صحنه با عجله به همراه قنبر به منزل رفت و ظرفی خرما ، مقداری آرد و روغن و برنج بر شانه خویش گذاشت و به خانه آن زن رفت و اجازه ورود خواست و داخل شد، سپس برای آن‌ها غذا پخت و آن‌ها را از خواب بیدار کرد و با دست خویش به آن‌ها غذا داد سپس با بازی‌های کودکانه آن‌ها را سرگرم و خوشحال نمود. در روایت آمده که امام سجاد (علیه‌السلام) سرپرستی و تامین مخارج حدود صد خانواده از یتیمان و فقرای مدینه را به عهده داشت و با دست خویش به یتیمان غذا می‌داد و آن‌ها را تکریم و نوازش می‌نمود. ۴. ۴ - حفظ اموال یکی از محورهایی که در قرآن کریم و روایات اسلامی مورد سفارش و تاکید قرار گرفته حفظ اموال و احسان مالی به ایتام است، قرآن کریم می‌فرماید: «و اموال یتیمان را (هنگامی که به حد رشد رسیدند) به آن‌ها بدهید؛ و اموال بد (خود) را با اموال خودتان (با مخلوط کردن یا تبدیل نمودن) نخورید، زیرا این گناه بزرگی است.» در جایی دیگر می‌فرماید: «هر کس اموال یتیمان را به ستم بخورد، شکم خویش را از آتش پر می‌سازد.» و در سوره انعام ، آیه ۱۵۲ می‌فرماید: «به مال یتیمان نزدیک مشوید، مگر به نیکوترین وجهی که به صلاح او باشد» همچنین خداوند متعال سفارش کرده که به ایتام کمک مالی باید کرد؛ « انسان نیکوکار کسی است که از اموال مورد علاقه اش به یتیم ببخشد.» همچنین قرآن کریم در آیه ۲۳، سوره نساء بر سرپرستی یتیمان سفارش کرده است و در آیه ۲۲۰، سوره بقره به شیوه‌های برخورد یاران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با یتیمان و ارزش یتیم نوازی اشاره شده و در سوره نساء، آیه ۳۶، به نیکی کردن به یتیم سفارش کرده است. آیات یاد شده، هشداری جدی به کسانی است که به نوعی با اموال ایتام ارتباط دارند و مژده‌ای به انسان‌های نیکوکار است که خداوند نیکی آن‌ها را بی پاسخ نخواهد گذاشت. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۲۰ · مشکاة الانوار، ص۲۹۱ · ج۴، ص۵۴۴ · احزاب/سوره۳۳، آیه۴-۵ · نساء/سوره۴، آیه۳ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۶۶-۱۶۷ · بقره/سوره۲، آیه۸۳ · نساء/سوره۴، آیه۸ · مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴ · شیخ صدوق، ثواب الاعمال، ص۱۹۹ · بحارالانوار، ج۱، ص۵۲، ح ۳ · پند تاریخ، ج۱، ص۱۵۳ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۶۲، ح ۱۹ · نساء/سوره۴، آیه۲ · نساء/سوره۴، آیه۱۰ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۷ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۲۰۱ · یتیم در قرآن و حدیث، ص۵۷-۱۰۰