تکفیر: نظریه احباط و تکفیر

گروهی از معتزله نظریّه احباط و تکفیر را مطرح نموده؛ لیکن در چگونگی آن اختلاف کرده‌اند. عکس قضیه هم همین گونه است. یعنی اعطای ثواب بر ایمان و طاعت ، مشروط به علم خداوند متعال بر مردن مؤمن بر ایمان؛ و عقاب بر کفر و عصیان ، منوط به علم الهی به مردن کافر بر کفر و گناهکار بر عدم توبه است. برخی امامیه گفته‌اند: اصلِ سقوط ثواب ایمان به مردن بر کفر و سقوطِ عقاب کفر به مردن بر ایمان، غیر قابل انکار است و روایات زیادی بر محو بسیاری از طاعت‌ها بر اثر ارتکاب گناهانی و کفّاره قرار گرفتن برخی طاعت‌ها برای بسیاری از گناهان ، دلالت دارد؛ لیکن عمومیت و فراگیری این مسئله نسبت به همه طاعات و معاصی معلوم نیست و نیز معلوم نیست مبنای این سقوط، اِحباط و تکفیر است و یا موافات. برخی پنداشته‌اند تقسیم گناه به کبیره و صغیره مبتنی بر نظریّه احباط و تکفیر معتزلی است؛ امّا این گمان باطل است؛ بنابر قول مشهور ـ که گناه را به کبیره و صغیره تقسیم کرده‌اند ـ اجتناب از گناهان بزرگ ( کبائر ) سبب تکفیر گناهان کوچک ( صغائر ) از سوی خداوند متعال است. چنان‌که ظاهر برخی آیات بر آن دلالت دارد. در تحقق عدالت ـ بنابر قول مشهور مبنی بر تقسیم گناه به دو قسم ـ اجتناب از کبائر و عدم اصرار بر صغائر کفایت می‌کند و صرف ارتکاب صغائر به عدالت ضرر نمی‌رساند. برخی گفته‌اند: زیان نرساندن صغائر به عدالت شخص در فرض یاد شده مبتنی بر تکفیر صغائر به سبب اجتناب از کبائر نیست، بلکه بر اساس مفاد ادلّه موجود است. منبع: عدة الداعی، ص۲۳۰ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۲۹ · جواهر الکلام، ج۱۳، ص۳۰۵-۳۰۸