ثبوت: نکته

چه، در غیر این صورت نفی آن (زید متحرک نیست) نیز به معنای نفی فاعل حرکت، یعنی زید خواهد بود، در حالی که چنین معنایی مد نظر گوینده نیست. از جمله آن‌که از این قول نتیجه می‌شود که عقل اول بر واجب تعالی تقدم داشته است. و نیز به زعم این جماعت، قبول این قاعده مستلزم تسلسل خواهد بود؛ ۲. ۳ - عقیده ابن‌سینا بر عروض وجود بر ماهیت عقیده ابن‌سی نا مبنی بر عروض وجود بر ماهیت در این خصوص حائز اهمیت بسیاری است. برای مثال، عروض سفیدی بر شیء مستلزم تحقق پیشین شیء است و وجود عارض در اینجا همان وجود آن برای معروض آن است. ۲. ۵ - نظر متکلمان مسئله مزبور و اشکالات ناشی از زیادت وجود بر ماهیت در میان متکلمان نیز بحثهایی را برانگیخته است. چه، این مشکل تنها در هلیات بسیطه مشاهده می‌شود که در آن‌ها وجود را بر ماهیت حمل می‌کنیم، وگرنه در هلیات مرکبه، وجود موضوع و تقدم آن بر محمول امری ضروری است. در قسم نخست، یعنی عارض ماهیت ــ مانند عروض فصل برای جنس و تشخص برای نوع ــ معروض به واسطه عروض عارض وجود می‌یابد و تحقق آن منوط به این نسبت است. به اعتقاد او عروض وجود بر ماهیت از این‌گونه است. وی به عنوان مثال، قضایای «زید کور است» و « آسمان فوق زمین است» را ذکر می‌کند. در این باب بیشتر متکلمان اشعری تنها وجود ممکن برای ماهیات را همان وجود خارجی دانسته، و امکان وجود ذهنی آن‌ها را انکار کرده‌اند. به عقیده آنان، وجود ذهنی ماهیات چیزی نیست مگر شبحی از ماهیت خارجی. از این قبیل است قضایای «دریای جیوه به طبع سرد است» یا « اجتماع نقیضین غیر از اجتماع ضدین است». نهایت این‌که برخی به تعدیل و تأویل آن پرداخته، یا دایره اطلاق آن را به قسمی از قضایا محدود ساخته‌اند. برای مثال، قضیه «زید نابینا ست» تنها در صورتی صادق است که زید در عالم واقع به نابینایی متصف باشد. بنابراین، صدق و اعتبار قضایای معدولة‌المحمول منوط به تحقق و وجود ذهنی محمول است؛ بدین‌ترتیب، صورت درست گزاره «زید نابینا ست» چنین خواهد بود: «زید بینا نیست». وی می‌پرسد: اگر وجود ذهنی محمول در قضیه موجبه کافی است، چرا وجود ذهنی موضوع را در قضیه موجبه‌ای مانند « شریک خداوند نابینا ست» کافی نمی‌دانید؟ به عبارت دیگر ملاک و مناط چنین تمایزی میان قضایای موجبه و سالبه چیست؟ و اگر موضوع حکم ما در خارج معدوم باشد، در واقع، در لحظه حکم، وجود آن را مفروض گرفته‌ایم. اما برای سلب محمول از موضوع، غیر از وجود ذهنی موضوع، حاجت به فرض هیچ وجود دیگری نیست. و چون صدق محمول، فرع بر وجود محمول نیست، اصل اشکال منتفی خواهد شد. به عبارت دیگر، انتزاع این صفات مستلزم وجود خارجی آنها نیست. برای مثال، مفهوم «نابینایی» در قضیه «زید نابینا ست»، از مقایسه میان شخص زید و صفت بینایی که در خارج برای او ثابت نیست، انتزاع می‌شود و می‌توان آن را به درستی بر زید اطلاق کرد. همچنین در قضیه «آسمان فوق زمین است»، آنچه در خارج تحقق دارد، ذات آسمان است، اما مفهوم «فوقیت»، به عنوان مفهومی اضافی، در خارج وجود ندارد. موصوف در خارج موجود است و به واسطه وجود موصوف، این مفاهیم اضافی بر مطابق خود صدق می‌کنند. به زعم وی، انتزاع هر صفتی، از جمله صفات سلبی و اضافی، و حمل آن بر موضوع، لزوما به معنای تحقق نفس‌الامری آن صفت نیست. ۲. وی میـان وجود محمولـی ــ کـه در خـارج وجـود مستقـل دارد ــ و وجود رابط تمایز قائل می‌شود و بر آن است که وجود رابط اگرچه در کنار وجودهای محمولی هیچ استقلالی از خود ندارد، اما معدوم مطلق نیز نیست، بلکه وجود آن عین ارتباط و نسبت با وجود‌های دیگر است. به اعتقاد وی، محمولهای انتزاعی در خارج، فاقد وجود محمولی و مستقل‌اند، اما در عین حال، نباید آن‌ها را معدوم مطلق دانست، زیرا درآن صورت هیچ‌یک از محمولهای انتزاعی، موضوع خود را توصیف نخواهد کرد. باید دانست که وجود آن‌ها از نوع وجود رابط است و تنها در ضمن موضوع و موصوف خود تحقق دارند. اما در موضع اخیر، برای تحقق رابطه میان موضوع و محمول، وجود مستقل هر دو طرف را لازم دانسته، و برای محمولها نیز، اعم از انضمامی و انتزاعی، وجودی مستقل قائل شده است. برقراری اتحاد نیز منوط به آن است که وجود تنها به یکی از طرفین، یعنی موضوع قضیه، تعلق داشته باشد. از این‌رو، در جانب موضوع، ذات را، و در جانب محمول، مفهوم را معتبر دانسته‌اند. منبع: ج۱، ص۱۱۰، رسائل، چ سنگی، تهران، ۱۳۰۲ق · ج۱، ص۲۱۸-۲۲۱، به کـوشش د ژیماره، بیروت، ۱۹۸۶م · ج۱، ص۳۷۵، بیروت، ۱۳۷۵ق/۱۹۷۵م · ج۱، ص۱۱۰، بیروت، ۱۳۷۵ق/۱۹۷۵م · ج۱، ص۱۱۱، رسائل، چ سنگی، تهران، ۱۳۰۲ق · ج۱، ص۹۹-۱۰۰، ترجمه جلال‌الدین مجتبوی، تهران، ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۹۷، ترجمه جلال‌الدین مجتبوی، تهران، ۱۳۶۸ش · ج۱، ص۱۰۰-۱۰۶، ترجمه جلال‌الدین مجتبوی، تهران، ۱۳۶۸ش · الٰهیات، ج۲، ص۱۳۰-۱۳۲، به کوشش جورج قنواتی و سعید زاید، قاهره، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۰م · ج۱، ص۴۳-۴۴، بیروت، ۱۹۸۱م · ج۱، ص۱۳۳، به کوشش محمد بغدادی، بیروت، ۱۴۱۰ق/ ۱۹۹۰م · ج۱، ص۱۱۴، رسائل، چ سنگی، تهران، ۱۳۰۲ق · ج۱، ص۲۹۹-۳۰۱، چ سنگی، ۱۳۱۵ق · ص۱۲، دارالطباعة العامره، ۱۲۹۰ق · ج۲، ص۱۰۹ · ج۱، ص۱۳۰، به کوشش محمد بغدادی، بیروت، ۱۴۱۰ق/ ۱۹۹۰م · ج۱، ص۳۷۴-۳۷۵، بیروت، ۱۳۷۵ق/۱۹۷۵م · الٰهیات، ج۱، ص۳۳، به کوشش جورج قنواتی و سعید زاید، قاهره، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۰م · همراه الاشارات ج۱، ص۳۲-۳۳ · ج۱، ص۲۸-۲۹، معرفت، قم، ۱۳۷۸ش، س ۸، شم‌ ۱ · ابن سینا، الاشارات و التنبیهات، تهران، ۱۳۷۷ق تهران، ۱۳۷۷ق · ج۱، ص۱۲۹، تهران، ۱۳۷۷ق · ج۱، ص۱۲۹-۱۳۱، همراه الاشارات · ج۱، ص۶۲، تهران، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۳۴، چ سنگی · ج۲، ص۲۱-۲۴، مصنفات، به کوشش عبدالله نورانی، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۸۲، بیروت، ۱۹۸۱م · ج۱، ص۱۳۸-۱۳۹، بیروت، ۱۹۸۱م · «الافق المبین»، مصنفات، به کوشش عبدالله نورانی، تهران، ۱۳۸۵ش · ج۱، ص۳۳۶-۳۳۷