ثبوت هلال: انفراد در رؤیت

هیچ‌کدام از فقیهان شیعه، در اعتبار رؤیت، بین رؤیت به نحو انفراد و رؤیت جمعی و گروهی، فرق نگذارده‌اند. از این روی، همه برآنند اگر فرد مکلف، به تنهایی هلال را مشاهده کند، آغاز یا پایان ماه، برای وی ثابت می‌شود و اگر پس از رؤیت هلال ماه رمضان، روزه اش را افطار کند، قضا و کفاره روزه به او واجب می‌شود. اما برخی از فقهای اهل سنت، رؤیت هلال را‌ به‌طور انفراد، سبب وجوب روزه ندانسته و بر این باورند: وقتی رؤیت شخص معتبر م. ب. که با وی، دیگری نیز مشاهده کند. البته رأی بسیاری از اینان نیز، با رأی فقیهان شیعه، هم‌سو م. ب.. هرگاه مکلف، هلال ماه رمضان را ببیند، باید روزه بدارد، چه با او دیگری نیز ببیند، یا نه. و هرگاه هلال ماه شوال را مشاهده کند، افطار کند، چه دیگری ببیند یا نبیند. حلول ماه ، با رؤیت دانسته می‌شود. پس کسی که آن را ببیند، باید روزه بدارد، هر چند، در رؤیت تنها باشد و همچنین اگر گواهی دهد و گواهی وی، پذیرفته نشود. اگر شخصی به تنهایی هلال را ببیند، باید روزه بدارد، عادل باشد یا نباشد، نزد حاکم شهادت بدهد یا ندهد، شهادتش پذیرفته شود یا نشود. تمام فقهای شیعه بر همین رأیند. پیروی از رؤیت برای شخص رؤیت کننده، بی هیچ اشکال و تردیدی، پذیرفته است. ۷. ۱ - دلیل‌های مسأله ۷.۱. ۱ - اطلاق احادیث رؤیت احادیثی که رؤیت هلال را سبب وجوب روزه و افطار دانسته‌اند، اطلاق دارند. احادیث صحیحی که به صراحت دلالت می‌کنند: روزه و فطر، به رؤیت است، دلیل اعتبار رؤیت، به نحو انفراد نیز می‌باشند. ۷.۱. ۲ - احادیث خاص افزون بر احادیث رؤیت، روایات خاص نیز وجود دارد که به صراحت، حکم مذکور، از آن‌ها دانسته می‌شود. از جمله: • علی بن جعفر می‌گوید: انه سئل اخاه موسی بن جعفر (ع) عن الرجل یری الهلال فی شهر رمضان وحده لا یبصره غیره أَله ان یصوم؟ قال: اذا لم یشک فیه فلیفطر و الا فلیصم مع الناس از موسی بن جعفر(ع) ، درباره شخصی که به تنهایی هلال را در ماه رمضان دیده و دیگری ندیده است، سؤال شد: آیا باید روزه بدارد؟ فرمود: اگر در آنچه دیده شک ندارد، روزه‌اش را بگشاید وگرنه، با مردم روزه بدارد. اذا لم یشک فیه فلیصم و الا فلیصم مع الناس هرگاه در آنچه دیده شک ندارد، روزه بگیرد وگرنه، با مردم روزه بدارد. ظاهر چنین می‌نماید که این‌ها دو روایتند. بر این اساس، مراد از رؤیت هلال در حدیث نخست، هلال ماه شوال خواهد بود؛ زیرا امام (ع) می‌فرماید: (اگرشک ندارد افطار کند …). و در حدیث دوم، مراد، رؤیت هلال ماه رمضان است؛ البته به ظن قوی، این دو، یک حدیث م. ب.. پس امام (ع) باید از حکم عید سخن گوید نه از حکم روزه. با این فرض نیز، رؤیت هلال به نحو انفراد برای حکم روزه هم معتبر خواهد بود، زیرا فرقی بین ثبوت هلال ماه رمضان و هلال شوال و سایر ماه‌ها، وجود ندارد. پیشتر دانستیم که این آیه دلالتی بر رؤیت هلال ندارد، از این روی، باور اینان در این خصوص، مورد خدشه است و پذیرفته نیست. ۷.۱. ۴ - عقل رؤیت هلال‌ به‌طور انفراد، برای بیننده، علم می‌آورد و حجیّت و اعتبار علم هم، ذاتی است. بنابراین، وقتی کسی هلال را ببیند و علم به آن پیدا کند، بی شک، حکم روزه و افطار، برای او تنجز می‌یابد. از همین روی در روایت نیز، امام (ع) فرمود: (اگر در وجود هلال شک ندارد، روزه بگیرد، افطار کند) زیرا علم به تحقق موضوع، حکم را منجّز می‌کند. زیرا این امور، موجب از بین رفتن علم او، یا نامعتبر شدن آن، نمی‌شود. و اکثر لاحتمال الخطاء و تطرق الکذب الی الشهود و الاشتباه علیهم فاذا تعلق حکم الوجوب بأضعف الطریقین فالاقوی أولی. زیرا بیننده هلال، به حلول ماه رمضان علم پیدا می‌کند، پس باید روزه بدارد، بمانند آن‌که حاکم حکم کند. و زیرا (رؤیت) از (دو شاهد) در علم‌آوری برتر است، چون احتمال کذب و خطا در شهود بیش‌تر م. ب.. پس در صورتی که وجوب روزه به (دو شاهد) که نسبت به (رؤیت) ضعیف تر می‌باشد، تعلق بگیرد، به رؤیت که اقوی است، به طریق اولی تعلق خواهد گرفت. نزد فقهای شیعه، رؤیت شخصی، بدون شک، اعتبار دارد؛ زیرا به روشنی، حلول ماه را که برای وی تکلیف آور می‌باشد، احراز می‌کند و این، برتر از هر چیزی است. منبع: ج۱، ص۱۹۳، دارالاضواء، بیروت · ج۱، ص۲۸۵، دارالمعرفه، بیروت · ج۱، ص۲۶۷، مکتبه المرتضویه · ج۱، ص۱۹۹، دارالاضواء، بیروت · ج۲، ص۵۸۸ · ج۶، ص۱۶۴، مؤسسه آل البیت · ج۱۳، ص۲۴۶، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم · ج۵، ص۲۸۷، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم · ج۵، ص۴۰۸، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم · ج۱۶، ص۳۵۲، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۷، ص۱۸۸، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۴، ص۳۱۷، دارالتعارف، بیروت · ج۷، ص۱۸۹، داراحیاء التراث العربی، بیروت · ج۱۳، ص۲۴۰، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم · تقریر مرتضی بروجردی، ج۲، ص۶۳