ثنویت: نکته

عالمان مسلمان در شناخت آرای قائلان به این نظریه و رد آنها نوشته‌های فراوانی از خود باقی گذاشته‌اند. از دیدگاه مفسران، در قرآن علاوه بر آیات بسیاری که به طور مطلق به اثبات توحید و رد شرک می‌پردازد، آیاتی هم هست که به انکار وجود دو خدا یا دو فاعل و مؤثر اختصاص دارد. ۹.۱. ۱ - آیه ۲۲ سوره انبیاء از جمله این آیات، آیه ۲۲ سوره انبیاء و آیه ۹۱ سوره مؤمنون است که برخی مفسران این دو آیه را در رد ثنویون و برخی آنها را تقریری از برهانِ تمانع تلقی کرده‌اند. بر این اساس می‌توان آن را رد معنای خاص تری از ثنویت دانست. این آیه درباره افرادی نازل شده که پیروزی در جنگها و کسب غنایم جنگی را از جانب خدا، و کشته و مجروح و اسیر شدن در جنگها را از جانب پیامبر اکرم می‌دانستند. در احادیث نیز این نکته از قول علی علیه‌السلام به نقل از امام صادق علیه‌السلام ذکر شده است. از دیدگاه مفسران مقصود از جن در این آیه ، شیطان (اهریمن) است که به عقیده ثنویون، آنها خالق شُرور و موجودات آسیب رسان و شر هستند. در ادامه آیه («سُبْحانَهُ وَ تَعالی' عَمَّایَصِفُون») خداوند از هر گونه شریکی منزّه دانسته شده است. ۹.۱. ۶ - آیه ۵۱ سوره نحل در آیه ۵۱ سوره نحل نیز خداوند اعتقاد به دو اِله (خدای خالق و خدای مدبر) را نادرست می‌خواند. ۹. ۲ - ثنویت در احادیث در منابع حدیثی و روایی درباره معتقدان به ثنویت نکاتی آمده که از آن جمله است: بعضی گزارشهای مختصر از آرای ثنویون با ذکر نام برخی از آنها و در مواردی بیان استدلالهای کلامی در نقد آرای ثنویان، خصوصاً صورتهای مختلف برهان تمانع یا ردیاتی در قالب مناظرات پیامبر اکرم و ائمه معصومین علیهم‌السلام با ثنوی مذهبان یا با کسانی که شبهات ثنویون را مطرح می‌کردند. حضرت همچنین بر مبنای عقیده امتناعِ صدورِ افعال متضاد از فاعلِ واحد، ثنویه را به پذیرش بی‌نهایت صانع قدیم ، که البته بطلان آن روشن است، ملزم نمود. ۹.۲. ۲ - حدیث امام صادق علیه‌السلام در ثنویت در حدیثی امام صادق علیه‌السلام به رد نظر ثنویون درباره نحوه پیدایش عالم پرداخته است. بنا بر سخن امام صادق ساحت قدس الاهی از این امر به دور است. همچنین حضرت، الوهیت موجودی را که توانایی رها شدن از طینت خشن را ندارد مردود دانسته است. از نظر امام صادق وجود طینت، در هر دو فرض زنده یا مرده بودن طینت، ممتنع است. در این حدیث، عقیده ثنویه درباره ظلمانی بودن جسد و بدن انسان و ناتوانی انسان بر ترک شرور به سبب داشتن بدنِ مادّی، نیز نقد شده زیرا بر این اساس ملامت و سرزنش فردی که کار ناشایستی انجام داده جایز نیست و این بر خلاف عقل است. ۹.۳. ۱ - فرقه‌های ثنویت در تاریخ به طور کلی در این گزارشها سه فرقه عمده در کانون توجه عالمان مسلمان است: ۱) مانویه ، پیروان مانی (متوفی ۲۲۶ میلادی). این فرقه با نامهای دیگر، مانند مانیه و منانیه یا مانانیه، نیز ذکر شده است. ۳) مَرقِیوُنیه ، پیروان مرقیون که در ۱۴۴ میلادی از نظر کلیسا بدعتگذار شناخته شد. ترتیب این فرقه‌ها، بر اساس تقدم و تأخر تاریخی آنها نیست ولی مؤلفان مسلمان به رغم آگاهی از این امر، در اغلب گزارشها در باره فرقه‌های ثنوی، آنها را به همین ترتیب آورده‌اند. . مزدکیه ، ماهانیه (از شاخه‌های مانویه)، مِقلاصیه ، خُرَّمیه ، و مُسلمِیه . ۹.۳. ۳ - تفاوت آرای فرقه‌های ثنوی با هم آرای فرقه‌های مختلف ثنوی و بزرگان آن فرقه‌ها، به رغم وحدت در قول به دو خدا (فاعل خیر و فاعل شر)، در فروع با هم متفاوت است. بحث از قدیم بودن دو خدا یا حادث بودن خدای فاعل شر، نحوه حدوث خدای فاعل شر، پیدایی عالم و ویژگیهای هریک از دو خدا، از مهم‌ترین اختلاف نظرهای فرعی در میان فرقه‌های ثنوی است. در منابع گزارشهایی متعارض از ثنوی بودن برخی اشخاص وجود دارد؛ در صورتی که چنانکه گزارش شده است این اشخاص خود از پیشگامان ردیه نویسی بر ثنویان بوده‌اند. آیا اساساً شری در عالم وجود دارد یا هرچه هست خیر محض است؟ اگر شری هست، بسیار است یا اندک؟ اگر عالم آمیزه‌ای از خیرات و شرور است، آیا خیر و شر باهم در تضاد و تقابل‌اند؟ آیا صدور افعال متضاد و متقابل از مبدأ واحدِ مفروض، معقول است یا ناچاریم به سبب وجود خیر و شر در عالم، قائل به وجود دو فاعل شویم؟ پیدایی عالم به چه صورت بوده است؟ چون مهم‌ترین توجیه ثنویون برای قول به دو مبدأ، وجود شر در عالم بوده است، متکلمان مسلمان در بحث از آلام و شرور به رد نظر ثنویه نیز پرداخته‌اند. ۹.۴. ۱ - تحلیل عقائد ثنویون می‌توان گفت عقیده ثنویون بر سه مقدمه استوار است: مقدمه اول، خارج نبودن امور عالم از دو حال، خیر یا شر؛ و مقدمه سوم منع صدور افعال متضاد از فاعل واحد. در نتیجه این مقدمات، ثنویون معتقد بودند در عالم دو خالق (یا صانع ) وجود دارد که یکی خالق همه خیرها و دیگری خالق همه شرهاست. در بحث با ثنویون هر یک از این مقدّمات نقد و بررسی شده است. ۹.۴. ۲ - عقیده اشاعره در شر به اجمال می‌توان گفت اشاعره همه چیز را منتسب به خدا و مقدَّر او دانسته‌اند. ۹.۴. ۳ - عقیده معتزله و امامیه در شر معتزله و امامیه برای شروری که اختیار انسان در آنها مدخلیتی ندارد حکمتها و مصالحی عنوان کرده‌اند. این نکته نیز مطرح شده است که چه بسا امور عالم منحصر در خیر و شر نباشد و بتوان اموری را یافت که نه خیرند نه شر. تضاد میان خیر و شر هم به اعتقاد برخی متکلمان پذیرفتنی نیست. خیر و شر امور نسبی‌اند. امر واحد ممکن است از جهتی خیر و از جهت دیگر شر باشد، مثلاً زدنِ یتیم از روی ظلم ، شر و به قصد تربیت وی، خیر است. حتی گاهی یک پدیدار، برای یک نفر لذت بخش - و با اندکی مسامحه ، خیر - و برای فرد دیگر تألّم آور (با مسامحه : شر) است. بنابراین، حصول خیر و شر از فاعل واحد جایز است. قول به بی نهایت خدا که لازمه استدلال مذکور است، خلاف عقیده ثنویون است و در نتیجه، فرض اول باطل است. مثلاً ظلمت ممکن است سبب سقوط فردی در گودالی شود و ضرر زیادی به او برساند و در همان حال ممکن است به پنهان شدن و نجات یافتن فردی مظلوم از دست ظالم بینجامد. در این مثال ظلمت هم منشأ شر است و هم منشأ خیر. ثنویان گفته‌اند وقوع خیر و شر از فاعل واحد مستلزم آن است که فاعل هم خیّر باشد و هم شریر، و این امر محال است. در پاسخ گفته شده چنین امری محال نیست و فاعل واحد از دو جهت مختلف به آن دو وصف ، متصف شده است. وی معتقد است در فرض ترکیب عالم از خیر و شر مانعی ندارد که یک پدید آورنده، عالَمی مرکّب از خیر و شر ایجاد کرده باشد. به عبارت دیگر ترکیب عالم از خیر و شر، لزوماً به اثبات دو خالق مستقل نمی‌انجامد. ۹.۴. ۷ - قدیم یا حادث بودن دو خدا در ثنویت از مناقشات کلامی با ثنویه، سؤال از قدم یا حدوث دو خداست. در غیر این صورت خیر به فاعل نیازی ندارد. لذا باید محدثی که خود حادث نباشد آن دو را به وجود آورده باشد. در این صورت، باید فقط یکی از آن دو را حادث بدانیم که خود به منزله اثبات وحدانیت است. بر این اساس همه اجسام باید حیات داشته باشند، در حالی که این حکم در همه اجسام جاری نیست. این دیدگاه با فاعل بودن ظلمت ناسازگار است، از آن جهت که فاعل باید قادر باشد و قدرت ، وصف موجودی است که از صفت حیات برخوردار باشد. ۹.۴. ۱۳ - عقیده ثنویون در نحوه پیدایش عالم از دیگر آرای ثنویون، که متکلمان مسلمان درباره آن بحث کرده‌اند (در بخش حدیث نیز به آن اشاره شد)، عقیده ثنویون درباره نحوه پیدایی عالم است. اختیاری یا اتفاقی بودنِ ایجاد عالم را برخی متکلمان بررسی کرده‌اند. به این ترتیب مرقیونیه، به جای دو قدیم، قائل به وجود سه قدیم شدند و علاوه بر اشکالات مذکور، اشکالاتی نیز بر قول به حد وسط و قدم آن وارد است. فاعلِ بالطبع بودن آن دو مستلزم ادامه پیدا کردن فعل آنهاست تا زمان رویارویی با مانع. به علاوه فاعلیت بالطبع با صفت حیات و قدرت منافات دارد. فلاسفه همچنین درباره وحدانیت خداوند، مبتنی بر مبانی فلسفی خود، مستقلاً به اقامه دلیل پرداخته‌اند. منبع: انبیاء/سوره۲۱، آیه۲۲ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۹۱ · ج۲، ص۶۹، چاپ طیب موسوی جزائری، قم۱۴۰۴ · ‌ ج۳، ‌ص۱۳۸ · در رسائل العدل و التوحید، ج۱، ص۱۰۴، چاپ محمد عماره، قاهره: دارالهلال، ۱۹۷۱ · ج۱، ص۲۴۲۵، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم · ج۴، ص۲۱۹، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت · در رسائل العدل و التوحید، ج۱، ص۲۱۴، چاپ محمد عماره، قاهره، ‌دارالهلال، ۱۹۷۱ · ذیل آیه ۵۱ از سوره نحل، بیروت: داراحیاء التراث العربی · ج۱، ص۱۲۸۱۲۹ · مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، ج۳، ص۶، چاپ علی عاشور، بیروت۱۴۲۱/۲۰۰۰ · ج۳، ص۲۱۹۲۲۰ · ص۲۴۳۲۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم۱۳۵۷ش · ج۱، ص۱۶۲۲، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم · ج۱، ص۱۶ـ۲۲، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم · ج۳، ص۲۰۹۲۱۰ · ج۳، ص۲۱۰ · ص۲۷۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم۱۳۵۷ش · ج۵، ص۱۰ـ۱۵، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۱، ص۹۱، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · ج۱، ص۳۶، بیروت۱۴۰۳/۱۹۸۳ · دانشنامه جهان اسلام، چاپ دوم، ذیل "Thanawiyya" · ج۴، ص۳۱، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · ابن ندیم ابوالفرج محمد بن اسحاق، فهرست، ص۴۰۱ · ص۴۰ـ۴۱، چاپ نیبرگ، بیروت۱۹۸۶ · ابن ندیم ابوالفرج محمدبن اسحاق، فهرست، ص۲۰۵ـ۲۰۶ · ص۱۰۰ـ۱۰۱، قم۱۳۹۸ · ص۹۰، چاپ فتح اللّه خلیف، استانبول۱۹۷۹ · ص۲۲، چاپ عمر سیدعزمی، قاهره۱۹۶۵الف · ج۸، ص۴۳، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم۱۳۷۰ش · اعتقادات مذاهب: رساله ای در فرق اسلام از آثار قرن هشتم هجری، ص۲۹، چاپ محمدجواد مشکور، تهران: عطائی، ۱۳۴۱ش · ص۲۶۲ـ۲۶۳، چاپ عمر سیدعزمی، قاهره۱۹۶۵الف · ص۶۳ـ۶۴، چاپ ریچارد جوزف مکارتی، بیروت۱۹۵۷ · ج۵، ص۳۰، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۱، ص۱۴۰، قم۱۴۱۲ـ۱۴۱۴ · ج۵، ص۳۱، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۱، ص۸۸، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · ص۳۶ـ۳۷، چاپ فتح اللّه خلیف، استانبول۱۹۷۹ · ج۸، ص۴۴، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم۱۳۷۰ش · ص۳۰ـ۳۱، چاپ نیبرگ، بیروت۱۹۸۶ · ج۵، ص۵۴، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۱، ص۸۸ـ۸۹، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · ج۵، ص۱۰، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۲، ص۹۱ـ۹۳، چاپ احمد فهمی محمد، قاهره۱۳۶۷ـ۱۳۶۸/۱۹۴۸ـ۱۹۴۹، چاپ افست بیروت · ج۱۳، ص۲۹۲ · ص۱۹۲، چاپ سمیر مصطفی رباب، بیروت۱۴۲۲ · ص۳۸، چاپ نیبرگ، بیروت۱۹۸۶ · ج۵، ص۲۲-۲۴، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۵، ص۲۴، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ص۲۰۰، چاپ محمد نجمی زنجانی، قم۱۳۶۳ش · ج۴، ص۲۶، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · ص۱۳، چاپ عباس اقبال، تهران: اساطیر، ۱۳۶۴ش · ج۱، ص۸۹، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · در رسائل العدل و التوحید، ج۱، ص۲۰۱، چاپ محمد عماره، قاهره، ‌دارالهلال، ۱۹۷۱ · ص۲۲۱، چاپ عمر سیدعزمی، قاهره۱۹۶۵الف · ج۴، ص۲۴ـ۲۵، چاپ کلمان هوار، پاریس۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران۱۹۶۲ · ص۳۲، چاپ نیبرگ، بیروت۱۹۸۶ · ص۹۱ـ۹۲، چاپ فتح اللّه خلیف، استانبول۱۹۷۹ · ج۵، ص۲۸-۲۹، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ص۳۰۸، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن۱۴۰۰/۱۹۸۰ · ص۶۴، چاپ ریچارد جوزف مکارتی، بیروت۱۹۵۷ · ص۳۴، چاپ فتح اللّه خلیف، استانبول۱۹۷۹ · ص۶۱ـ۶۲، چاپ ریچارد جوزف مکارتی، بیروت۱۹۵۷ · ص۴۳ـ۴۴، چاپ نیبرگ، بیروت۱۹۸۶ · ج۵، ص۱۱، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۵، ص۱۶، چاپ محمود محمد خضیری، قاهره۱۹۶۵ب · ج۱، ص۱۹۰، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر۱۳۸۵ـ۱۳۸۹/۱۹۶۵ـ۱۹۶۹، چاپ افست بیروت۱۳۸۸/۱۹۶۹ · ابن ندیم ابوالفرج محمد بن اسحاق، فهرست، ص۲۲۴ · ابن ندیم ابوالفرج محمد بن اسحاق، فهرست، ص۲۰۴ · ابن ندیم ابوالفرج محمد بن اسحاق، فهرست، ص۲۰۵-۲۰۶ · ابن ندیم ابوالفرج محمد بن اسحاق، فهرست، ص۲۱۶ · ابن ندیم ابوالفرج محمد بن اسحاق، فهرست، ص۳۱۸ · ص۳۰۷، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم۱۴۰۷ · ج۱، ستون۶۷۶ـ۶۷۷، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۵ـ۶ · ص۲۴۳۲۷۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم۱۳۵۷ش · ص۵۵۱ـ۵۶۸، چاپ محمدتقی دانش پژوه، تهران۱۳۷۹ش · ج۲، ص۷۱۷۶، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم · ج۲، حکمة الاشراق، ص۱۰۷، چاپ هانری کوربن، تهران۱۳۷۳ش