جاودانگی قرآن در نهج‌البلاغه: نگاه امیرمؤمنان در مورد قرآن

حضرت در موارد گوناگون و به شیوه‌های زیبا و حکیمانه به ترسیم این ویژگی پرداخته است؛ حضرت بعد از آنکه درباره دو رای مختلف صادر شده از دو قاضی سخن می‌گوید، با استفهام انکاری می‌پرسد: «آیا خداوند دین ناقصی فرو فرستاده و در تکمیل آن از آنان مدد جسته است؟ آیا آنها شریک خدایند و بر خدا لازم است به گفته ایشان رضایت دهد؟ چرا که شامل جمیع نیازهای دنیوی و اخروی آدمی است؛ چه مفصل بیان شده باشد و چه مجمل؛ اما مجمل آن در لسان پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تشریح شده و حق تعالی ما را مامور به تبعیت از او کرده است؛ چنانکه فرمود: «و ما اتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا و شما آنچه را رسول حق دستور می‌دهد (منع یا عطا می‌کند) بگیرید و هرچه را نهی می‌کند، واگذارید.» بنابراین، قرآن مجید از بیان معارفی که موجب سعادت حقیقی انسان در دنیا و آخرت می‌باشد، فروگذار نکرده است. از این رو لازم می‌آید که شریعت اسلامی تا روز واپسین استمرار داشته باشد.» ۲. ۱ - تاییدی دیگر بر جامعیت قرآن حضرت در ادامه خطبه ۱۸ در چندین عبارت بسیار زیبا در حالی که ظاهر و باطن قرآن را معرفی می‌کند، تاییدی دیگر بر جامعیت قرآن ارائه می‌دهد: «ان القرآن ظاهره انیق («انیق» به معنای «حسن معجب» می‌باشد، یعنی از نظر انواع بیان دارای زیبایی شگفت آوری است) و باطنه عمیق» ظاهر قرآن زیبا و شگفت آور و باطن آن ژرف و پرمایه است، پس عموم و خواص مردم می‌توانند بهترین و بیشترین بهره را از این کتاب ببرند. «آگاه باشید! هیچ کس پس از داشتن قرآن، فقر و بیچارگی ندارد و هیچ کس پیش از آن، غنا و بی نیازی نخواهد داشت.» بیان کوتاه اما پر معنای حضرت متضمن این معناست که این نسخه الهی از چنان غنای فرهنگی برخوردار است که پیروان خود را بی نیاز از هرگونه مکتب و مسلکی می‌کند؛ درحالی که دیگر مکاتب فکری و کتب بشری قادر به پاسخگویی نیازهای اخلاقی و معنوی بشر نیستند. ۲- دیدگاه میانه: در این دیدگاه همه امور به‌صورت مفصل و مجمل در قرآن آمده‌ است. ۳- دیدگاه حداکثری: قرآن همه علوم و همه امور را از اخبار گذشته و آینده شامل می‌شود. ایشان قرآن را کتاب جامع می‌داند که دارای دو جهت ظاهری و باطنی است. ۲. ۲ - وصف دیگری از قرآن در وصف دیگری از قرآن بصورتی شیوا و دلنشین می‌فرماید: «ثم انزل علیه الکتاب نورا لا تطفا مصابیحه و سراجا لا یخبو توقده و بحرا لا یدرک قعره و منهاجا لا یضل نهجه و شعاعا لا یظلم ضوؤه و فرقانا لا یخمد برهانه و تبیانا لا تهدم ارکانه.» سپس کتاب آسمانی یعنی قرآن را بر او نازل فرمود؛ نوری که خاموشی ندارد، چراغی که افروختگی آن زوال نپذیرد، دریایی که اعماقش را درک نتوان کرد، راهی که گمراهی در آن وجود ندارد، شعاعی که روشنی آن تیرگی نگیرد، جداکننده حق از باطل که درخشش دلیلش به خاموشی نگراید و بنیانی که ارکان آن منهدم نگردد.» هدف حضرت از بیان این عبارات آن است که دوران حقایق و مفاهیم قرآن محدود و موقت نیست و آیات و دستوراتش پیوسته نوین و جاودانی‌اند، تا آنجا که مفهوم آیاتی که درباره گروه معینی نازل شده، عمومیت داشته همگان را در موارد مشابه و تا روز واپسین دربرمی گیرد. منبع: امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۸ · انعام/سوره۶، آیه۳۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۸۹ · نساء/سوره۴، آیه۸۲ · حشر/سوره۵۹، آیه۷ · مجمع البیان، ج۴، ص۴۹ · تفسیر المیزان، ج۷، ص۸۳ · تفسیر المیزان، ج۵، ص۲۱ · ج۱، ص۱۹، فهرس الالفاظ الغریبة · ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج۴، ص۲۶۶-۲۶۹ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۵ · نحل/سوره، آیه ۸۹ · ولایت فقیه، ص۲۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · صحیفه امام، ج۴، ص۴۴۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۵۰، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری · دانشنامه امام خمینی، ج۴، ص۵۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ · ج۱، ص۲۱۲ · بیان در علوم و مسائل کلی قرآن، ج۱، ص۴۱-۴۲ · تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۰