جبر در قرآن: اختیار، ملاک تکلیف

اینک ببینیم اختیاری که ملاک تکلیف ماست و موجب می‌شود که انسان بر سایر حیوانات امتیاز پیدا کند، چه اختیاری ست؟ بدون شک ، هر انسانی دارای فعل ارادی‌ست، البته کار جبری و طبیعی نیز دارد ولی آنها، مورد بحث ما نیست. کارهای ارادی انسان با مبادی خاصی از ادراکات و تمایلات نفسانی وی، به مدد دستگاه‌های تمایلات و ادراکات و نیروهایی که خدا در او قرار داده است اعم از نیروهای روانی یا بدنی و حتی به کمک اشیاء خارجی، انجام می‌شود. آنچه موجب ارزش انسان می‌گردد این است که کارهای وی گزیده‌ی یک راه از چند راه است. در درون انسان ، گرایش‌های مختلفی وجود دارد که معمولا در مقام عمل با هم تزاحم می‌یابند. شبیه نیروهای مختلفی که از جهات مختلف در یک جسم اثر می‌کنند؛ جاذبه‌ای آن را به راست می‌کشاند و جاذبه‌ی دیگر به چپ . مثل آهنی که بین دو آهنربا قرار گرفته باشد. در طبیعت ، وقتی بدین گونه نیروها، جهات مختلفی داشته باشند؛ آنچه در خارج تحقق می‌یایند، برآیند نیروهاست و هر یک قوی‌تر است، به نسبت، اثر می‌گذارد و این کار، به طور طبیعی انجام می‌شود. ولی در انسان اینطور نیست که هر جاذبه‌ای قوی‌تر باشد خود بخود تاثیر صد در صد در انسان بگذارد. مگر انسان‌هایی که نیروی اختیار و تصمیم را بکار نمی‌گیرند و تسلیم غرائز می‌شوند. انسان‌ها نیرویی دارند که می‌تواند در برابر جاذبه‌های قوی نیز، مقاومت کنند و اینگونه نیست که در مقابل کشش‌های طبیعی صرفا حالت انفعالی داشته باشند. و همین است که به کار انسان ارزش می‌بخشد.