جبر و اختیار (کلام): راه میانه

زیرا تفویض افعال انسان به وی، به معنی محدود شدن قدرت خدا است و محدودیت از ناتوانی حکایت می‌کند. پیداست که هم اعتقاد به این معنا که «خدا آفریدگارِ گناه است»، کفر محسوب می‌شود و هم باور داشتنِ این امر که «قدرت خدا محدود است». شخصی سخت فرومانده که به هیچ روی توان سرپیچی و دفاع در او نیست و این نوعی خواری و زاری است. اما هرگاه انسان به کردار زشت روی آورد خدا مانع او نمی‌شود چون با اوامر و نواهی خود او را از کارهای زشت بازداشته است. ۲. خدا مردم را به انجام دادنِ نیکی‌ها امر می‌کند و از ارتکابِ بدی‌ها نهی می‌فرماید. ۳. سبب گرایش به تفویض آن است که کارهای انسان را قطع نظر از اسباب قدرت و ارادۀ وی مورد توجه قرار دهیم و آن‌ها را انجام پذیرفته از سوی انسان، و به بار آمده از قدرت و ارادۀ وی به شمار آوریم، یعنی تنها علت نزدیک را بنگریم. زیرا می‌بینیم تمامیِ عللِ توانایی آدمی پدید آمده از سوی خدا و آفریدۀ اوست، ارادۀ آدمی نیز آفریدۀ آفریدگار جهان است. بلکه از سوی هر دو _خدا و انسان_، به بار می‌آید. این امر از آن روست که از یک سو اسباب قدرت و اراده از سوی خدا ست و در نتیجه، اِسناد فعل انسان به خدا (علت بعید) حق است، و از سوی دیگر فعل انسان، مستند به قدرت و ارادۀ او (علت قریب) است. به همین سبب مورد توجه خاص بسیاری از متفکران قرار گرفته است. بر طبق این نظریه، انسان کردارهای ارادی خود را با قدرت و ارادۀ خویش، اما با یاری جستن _ استعانت_ از خدا انجام می‌دهد و نقش و سهم خدا در انجام گرفتنِ کردارهای ارادیِ انسان همانا یاری کردن اوست. و در دو نظریۀ دیگر که در آن‌ها حال و هوای کلامی غلبه دارد یا یکسره کلامی است، عامل الٰهی «یاری دهنده» و «خالقِ توان و قدرت» خوانده شده است. ۲- استقلال در ایجاد طبق قاعده «الشیء مالم یجب لم یوجد» زمانی است که به حدّ وجوب برسد و هیچ ممکنی نمی‌تواند عدم خود را برطرف کند. ۳- استقلال در ایجاد مستلزم استقلال در وجود است؛ زیرا ایجاد فرع وجود است؛ بنابراین تفویض به ‌معنای استقلال در فاعلیت، مستلزم این است که موجود مادی یا مجرد در وجود مستقل باشد و این مستلزم انقلاب ممکن به‌ واجب است. بنابراین نمی‌توان نقایص و شرور را بی‌واسطه به حق‌تعالی نسبت دارد، بلکه این امور به وسایط برمی‌گردد. منبع: ج۱، ص۳۶۲، به کوشش هاشم حسینی طهرانی، قم، جامعة المدرسین · ج۱، ص۳۶۰ ۳۶۱، به کوشش هاشم حسینی طهرانی، قم، جامعة المدرسین · ج۱، ص۱۸۹، به کوشش هبةالدین شهرستانی، قم، ۱۳۶۳ش · ج۱، ص۲۳۳_۲۳۴، به کوشش عبدالله نورانی، تهران، ۱۳۵۹ش · ج۱، ص۳۲_۳۳، به کوشش هبةالدین شهرستانی، قم، ۱۳۶۳ش · اسراء/سوره۱۷، آیه۱۷ · ج۱، ص۳۴۲، به کوشش ابراهیم موسوی زنجانی، بیروت، ۱۳۹۹ق/ ۱۹۷۹م · ج۱، ص۴۷۷_۴۷۸ · ج۱، ص۱۹۴_۱۹۵، به کوشش محسن بیدارفر، قم، ۱۳۷۷ش/ ۱۴۱۸ق · ج۱، ص۳۲۷، تهران، ۱۳۷۲ش · ج۲، ص۲۵۵ ۲۵۶، نجف، ۱۳۸۶ق/ ۱۹۶۶م · شرح چهل حدیث، ص۵۴۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · الطلب و الاراده، ص۳۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · الطلب و الاراده، ص۲۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۲، ص۳۱۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · شرح چهل حدیث، ص۶۴۴-۶۴۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · الطلب و الاراده، ص۳۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۱، ص۳۳۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · دانشنامه امام خمینی، ج۴، ص۶۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰