دکترین
جدال (دانشنامه‌حج): حکم فقهی
این مفهوم برگرفته از آیه ۱۹۷ سوره بقره : « وَ لا جِدَالَ فِی الْحَجِّ » و احادیث است. یعنی: «لا و الله» (سوگند به خدا! چنین نیست) و «بلی و الله» (سوگند به خدا! چنین است). پشتوانه آنان احادیثی است که مقصود از جدال را در آیه، نوعی سوگند خوردن در حال احرام شمرده‌اند. البته در پاره‌ای روایات، دشنام دادن و فخرفروشی نیز از مصداق‌های جدال به شمار رفته است. عرب‌های روزگار جاهلیت در ماه‌های حج، خون ریختن و نبرد و صید را حرام می‌دانستند؛ ولی جدال در حج را ممنوع نمی‌شمردند.
موضوع جدال در منابع جامع فقهی، افزون بر باب حج، در مباحثی چون اعتکاف نیز یاد شده است. از جمله حکمت‌های نهی از جدال در حج، بر پایه منابع فقهی و تفسیری، چنین است: تقوا ، پرهیز از دروغ و لغو ، و پیشگیری از راه یافتن شبهه به قلب . در این حکم، تفاوتی میان زن و مرد نیست. شماری از فقیهان به پشتوانه مفهوم جدال که در آن مباحثه و ستیز نهفته است، بحث و ستیز پیشین را شرط تحقق جدال می‌دانند؛ به گونه‌ای که عبارت «لا و الله» را یک طرف و عبارت «بلی و الله» را طرف برابر بر زبان آورد.
ولی دیگر فقیهان به پشتوانه اطلاق روایات وجود ستیز پیشین را در تحقق جدال شرط ندانسته‌اند. از این‌رو، اگر تنها الفاظ سوگند گفته شود و معنای این دو عبارت به زبان دیگر بیان گردد و یا حتی سوگند ب. غ. خدا خورده شود، جدال حرام تحقق نخواهد یافت. به تصریح فقیهان یاد شده، کاربرد هر دو تعبیر با هم در یک ستیز لازم نیست و کاربرد یکی از آن دو کافی است. شماری از فقیهان به پشتوانه حدیثی دیگر جدال را در کاربرد این دو عبارت منحصر ندانسته و هر چه را در شرع سوگند به شمار آید، مصداق جدال و ممنوع دانسته‌اند.
بر این اساس، حتی سوگند خوردن با تعابیری جز نام خدا مانند «رحمن»، «رحیم»، «خالق» یا ب. غ. زبان عربی نیز جدال ممنوع شمرده می‌شود. شماری از فقیهان بر آنند که اگر کلمات «لا» و «بلی» به زبان غیر عربی گفته شود، جدال ممنوع تحقق می‌یابد؛ ولی لفظ سوگند (والله) باید صریحاً به عربی بیان شود. به باور شماری از فقیهان، با سه بار سوگند راست خوردن یا یک بار سوگند دروغ خوردن، جدال تحقق می‌یابد. دیگر فقیهان یک بار سوگند خوردن را کافی شمرده‌اند.
«به خدا سوگند! این‌گونه نیست» یا «و الله لیکوننّ کذا»؛ «به خدا سوگند! این‌گونه است» تحقق می‌یابد. شماری از فقیهان تصریح کرده‌اند که برای تحقق جدال ممنوع، نفی یا تصدیق اخباری شرط است؛ یعنی جمله‌ای که احرام‌گزار به کار می‌برد، باید اخباری باشد؛ زیرا جمله انشائی درخور صدق و کذب نیست. ۳.
۲ - نظر فقهای اهل سنت فقیهان و مفسران اهل سنت مقصود از جدال ناپسند در حج را اموری چون خشمگین کردن رفیق و همراه، مشاجره زبانی با حاجیان، اختلاف ورزیدن در مکان وقوف ، و ستیز و تردید هنگام حج دانسته و آن را در زمره محرمات احرام نشمرده‌اند. البته به سخن شماری از فقیهان اهل سنت، کراهت یا حتی حرمت جدال احرام‌گزار را می‌توان برداشت کرد. اما آنان به این ممنوعیت تصریح نکرده‌اند. تنها شماری از مفسران اهل سنت بر آنند که مقصود از جدال، شک در حج و وجوب آن است و حج با چنین جدالی باطل به شمار می‌رود؛ زیرا شک در وجوب حج، موجب کفر و بطلان حج است.
به پشتوانه حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) در بار سوم، قربانی کردن یک گوسفند به عنوان کفاره واجب است. به باور شماری دیگر، کفاره آن، قربانی کردن یک گوسفند است. از جمله مصداق‌های اضطرار از منظر آن‌ها، اثبات حق و نفی باطل یا دفع دعوای دروغ با سوگند خوردن است. نیز جدال در راه اطاعت خداوند ، جدال برای صله رحم و اکرام مؤمن، جدال از روی سهو و فراموشی ، و جدال لغو مستلزم کفاره نیست.
منبع: بقره/سوره۲، آیه۱۹۷ · الانتصار، ص۲۴۱-۲۴۲ · ج۴، ص۳۳۸ · تفسیر عیاشی، ج۱، ص۹۵ · الانتصار، ص۲۴۲ · جامع البیان، ج۴، ص۱۴۱ · جامع البیان، ج۴، ص۱۴۶-۱۴۷ · ج۳، ص۱۴۸ · ج۷، ص۳۹۴ · الثمر الدانی، ص۲۴ · مجمع الفائده، ج۶، ص۲۹۵-۲۹۶ · جواهر الکلام، ج۱۸، ص۳۶۳-۳۶۴ · ج۲، ص۳۲۹ · مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۸۶ · ج۲، ص۱۰۹ · الکافی، ج۴، ص۳۳۸ · ج۱، ص۴۲۴ · ج۵، ص۳۶۹ · ج۸، ص۲۷ · ج۲، ص۸۴۴ · ج۱، ص۳۸۶-۳۸۷ · مستند الشیعه، ج۱۱، ص۳۸۷ · جواهر الکلام، ج۱۸، ص۳۶۳-۳۶۴ · ریاض المسائل، ج۷، ص۴۲۵ · شیخ مفید، المقنعه، ص۳۹۸ · ج۱، ص۱۸۵ · المبسوط، ج۴، ص۷ · جامع البیان، ج۲، ص۳۷۰-۳۷۲ · ج۱، ص۳۸۹ · بدائع الصنائع، ج۲، ص۱۸۳-۲۱۶ · المغنی، ج۳، ص۲۶۵ · ج۵، ص۱۸۲ · ج۴، ص۳۳۷ · ابن زهره حلبی، غنیة النزوع، ص۱۶۷ · ج۵، ص۳۳۴-۳۳۵ · تفسیر العیاشی، ج۱، ص۹۵ · المعتمد، ج۴، ص۱۷۰-۱۷۱ · الحدائق، ج۱۵، ص۴۶۵ · مدارک الاحکام، ج۸، ص۴۴۵-۴۴۶ · مدارک الاحکام، ج۸، ص۴۴۵ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۲۱ · ج۲، ص۴۶۳ · مدارک الاحکام، ج۸، ص۴۴۶ · ج۴، ص۸۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.