دکترین
جدل (دائرة‌المعارف‌بزرگ‌اسلامی): تعریف جدل
آن وضع، موضوعی کلی دارد که یکی از دو طرف هر تناقضی را تشکیل می‌دهد . از مجموع تعریفهای ارائه شده برای جدل، ذکر چند نکته ضروری است: ۵.
۱ - مراد از صناعت مراد از صناعت که در تعریف جدل آمده است، ملکه‌ای نفسانی است که جدل کننده با داشتن آن و به شرط به‌کار بستن آن از روی بصیرت و آگاهی، به غرض خویش به‌آسانی و تا حد امکان دست می‌یابد. دیگر آنکه هر صناعتی دارای قواعد و قوانینی است که به کار بستن آنها موجب رسوخ ملکه‌ای در نفس می‌گردد. «قید تا حد امکان» که در تعریف جدل آمده است، به این معنی است که عجز و ناتوانی جدل کننده دلیل بر عیبی در صناعت جدل نیست، چنان‌که عجز طبیب در شفای بیمار عیبی بر صناعت طب وارد نمی‌سازد . ۵.
۲ - جدل کننده جدل کننده یا مجادل بر دو کس اطلاق می‌شود. نخست آن کسی که در محافظت وضعی می‌کوشد و وضع در اصطلاح صناعت جدل رأی و عقیده‌ای است که شخص مجادل به آن معتقد یا ملتزم است. دوم آن کسی را گویند که با استفاده از مقدماتی که ملتزم وضع آن را مسلم می‌دارد، سعی می‌کند آن وضع را نقض کند. اولی را در اصطلاح حافظ وضع یا مجیب و در اصطلاح متأخران «مُمهِّد»گویند، و دومی را «ناقض وضع» یا «سائل» و در اصطلاح متأخران «معترض» می‌نامند . به عبارت دیگر، یکی از دو طرف بحث یعنی سائل پیوسته از طرف دیگر سؤال می‌کند و طرف دیگر یعنی مجیب با جهد در حفظ وضع به پرسشهای او پاسخ می‌دهد. ۵.
۳ - ماده جدل مادۀ جدل مرکب از مسلمات و مشهورات است. اعتماد مجیب در حفظ وضع خویش بر مشهورات است، اعم از اینکه مشهورات صادق یا کاذب باشند. اعتماد سائل بر مسلّماتی است که مجیب بدانها ملتزم شده است. پس در اینجا میان برهان و جدل تفاوتی آشکار دیده می‌شود، به این معنی که مادۀ قیاس برهانی متشکل از امور صادق، یقینی اولی یا بدیهی است و مادۀ قیاس جدلی مبتنی بر شهرت در نزد عامه است، اعم از آنکه صادق یا کاذب باشد. به تعبیر دیگر، مناط در برهانْ صدق، و در جدلْ شهرت است.
چنان که ما خبرهایی را از افراد مورداطمینان خود می‌پذیریم، و بدان عمل می‌کنیم، بدون آنکه آنها را دیده یا تجربه کرده باشیم و هرچه شمار مُخبران بیشتر باشد، اطمینان به آن خبر بیشتر می‌شود و اگر همۀ مردم در آن امر متفق باشند، اعتماد ما بر آن رأی فزونی می‌گیرد. اگر رأی معقولِ مورد پذیرش ما، رأی یک انسان و یا رأی یک طایفه باشد، آن را رأی مقبول، و اگر رأی همه یا اکثر باشد، آن را رأی مشهور می‌نامند . تفاوت مهمِ مقدمات یقینی ــ که در مبادی علوم نظری به کار می‌رود ــ با قضایای مشهور در این است که در قضایای یقینی صدق و یا مطابقت با واقع مطرح است و شهادت دیگران معتبر نیست و موجب زیادت یقین نمی‌شود، در حالی که در قضایای مشهوره خلاف آن صادق است . ۵.
۴ - استفاده از دو طرف یک نقیض در جدل هر یک از دو طرف، یعنی حافظ وضع و ناقض وضع می‌توانند از دو طرفِ یک نقیض استفاده کنند، چنان که مجیبْ حافظِ وضع و سائل ناقضِ آن وضع، یعنی قائل به نقیض آن است. به سخن دیگر، لازم می‌آید که یکی از آنها امر واحدی را دربارۀ موضوعْ اثبات، و دیگری همان را ابطال نماید . در اینجا یکی دیگر از فرقهای مهم برهان و جدل آشکار می‌شود، به این معنا که در برهان همیشه یک شق یا یک قضیه دربارۀ چیزی صادق، و شقوق دیگر، از جمله ضد یا نقیض آنها همه باطل است.
مثلاً اگر اثبات شد که مجموع زوایای داخلی یک مثلث برابر با دو قائمه است، همۀ قضایای دیگر دربارۀ مثلث که محمول آن غیر از دو قائمه باشد، کاذب است؛ در حالی که، در جدل دوطرف نقیض دربارۀ شیء واحد اثبات می‌شود و در آن صورت قضیه را «جدلی الطرفین» می‌نامند. ۵.
۵ - فایده قضایای جدلی پس در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که اگر صدق و مطابقت با واقع در قضایای جدلی مطرح نباشد، در آن صورت فایدۀ قضایای جدلی چیست؟ و آیا اصلاً قضیۀ جدلی می‌تواند مفید علم باشدیا نه؟ از این‌رو، اگر رأیی نه یقینی و نه ظنی، بلکه شبیه به یقین باشد، در حقیقت جهل محسوب می‌شود و اگر کاذب هم باشد، جهل مضاعف است. پس قیاس جدلی مطلوب بالذات نیست، اما منفعت آن در امر مشترک و در مقام خطاب با دیگران است و در آن صورت نفع آن بالعرض می‌تواند بود.
اگر غلبه بر خصم و الزام وی مطلوب باشد، از آن منتفع می‌شود . جدل فایدۀ دیگری نیز دارد. اگر یافتن یقینیات ممکن نباشد، از مشهورات استفاده می‌شود و گاهی از یک طرف نقیض و گاهی از طرف دیگر آن استفاده می‌کنند و پیوسته یکی را بر دیگری ترجیح می‌دهند تا در نهایت، حقیقت مسئله آشکار شود . اگر مدبّرِ مدینه دارای ملکه‌ای باشد که با آن بتواند با حجتهایی که نزد اهل مدینه مشهور و مقبول است، بر عقاید سودمند تأکید کند، آفت شک را از دل آنان بزداید، و با ادلۀ مقبول نزد آنان درصدد ابطال اعتقادات فاسد و زیان‌بار برآید، بهتر می‌تواند مدینه را تدبیر کند.
روش تعلیم (برهان)، خصوصاً در اعتقادات سودمندی چون اثبات صانع و رسالت و معاد ، دشوار و دیریاب است و بر عموم مردم گران می‌آید. همچنین، بیشتر آنان استطاعت فن تعلیم یا برهان را ندارند. پس در اینجا صناعت جدل می‌تواند سودمند افتد . چون مراد از جدل افحام و الزام غیر است، این فن برای طـالبِ غلبـه، اسکات و الزامِ غیر سودمند است ؛
۲. جدل برای ارتیاض و آماده کردن ذهن برای علوم برهانی و یقینی مفید است، زیرا ذهن را برای بحث و فحص در هر مطلبی و نیز یافتن حد وسط در هر قیاسی آماده می‌کند. انسان به تدریج عادت می‌کند که در بادیِ نظر و با خطور هر مطلبی در ذهن، بدون استقصا و تعمق آن را نپذیرد ؛
۳. اگر در مسئله‌ای یافتن حقیقت دشوار باشد، می‌توان با استفاده از صناعتِ جدل، دو قیاس نقیض، یکی در اثبات و دیگری در ابطال آن رأی تشکیل داد و با این روش، شناختنِ جزء صادق در هر قولی را آسان‌تر کرد ؛
۴. چون فهم مشهورات برای عامۀ مردم میسرتر است، استفاده از آن، موجب آمادگی بیشتر برای فهم مسائل برهانی می‌شود و از این حیث جدل خادم برهان است ؛
۵. مبادی صناعات از طریق استقراء به دست می‌آید و استعمال روش استقراء، متعلق به صناعت جدل است . ۵.
۶ - مبادی جدل مبادی جدل نـزد سائل یا ناقضِ وضعْ مسلمات است، یعنی قضایایی که آنها را از مجیب یا حافظِ وضعْ پذیرفته است؛ و مبادی نزد مجیب یا حافظِ وضعْ مشهورات است که به آنها ذایعات نیز گفته می‌شود. آراء مشهور بر چند قسم است: یکی مشهورات حقیقیه یا مطلقه که مورد قبول جمهور است و عقل عملی آنها را نیکو می‌شمرد، مانند اینکه «عدل نیکو ست». این‌گونه قضایا را که موردقبول همگان یا اکثریت مردم‌اند، « آراء محموده » می‌نامند. دیگر آن دسته از احکامی است که مبتنی بر خُلق و عادت، یا مبتنی بر قوه‌ای از قوای نفس چون حمیّت و رأفت باشد، یا بر حسب استقراء به دست آمده باشد.
همۀ این قضایا در این امر مشترک‌اند که از لحاظ عقل نظری ، بداهت ندارند. این قضایا گاه از مبادی مشترک میان سائل و مجیب‌اند از سوی دیگر چون در صناعت جدل، کشف حقیقت و صدق و یقین مطابق با واقع و نفس الامر ــ جز به نحو عرضی و در مرتبۀ دوم ــ مطرح نیست، قضایای بدیهی ویقینی که مادۀ صناعت برهان را تشکیل می‌دهند، می‌توانند به عنوان قضایای مشهوره در جدل مورد استفاده قرار گیرند . سبب شهرت قضایای مشهوره، وجود مناسبتی میان ذهن و این‌گونه قضایا ست که باعث می‌شود ذهن به این قضایا عادت کند و الفت گیرد و آنها را به آسانی ادراک نماید. برخی از این مناسبتها عبارت است از:
۱. سهولت تصور اجزاء قضیه؛
۲. اشتمال قضیه بر صدق بر حسب ظاهر؛
۳. اشتمال بر مصلحتی عام؛
۴. اقتضای خُلقی از اخلاق چون حیا و شرم ؛
۵. مشاکلت ومشابهت ظاهری با حق؛
۶. استقراء جزئیات و مانند آن. قضایای شبیه به مشهور یا مشهورات غیر حقیقی در قیاسهای ستیزه‌جویانه به کار می‌رود . ۵.
۷ - مقدمه و مسئله مقدمه به هر قضیه‌ای اطلاق می‌شود که جزءِ قیاس منطقی قرار گیرد، اما اگر دربارۀ همان قضیه تشکیک نماییم، مبدل به مسئله شود. مثلاً می‌دانیم که حیوان جنس انسان است، از این‌رو، اگر بپرسیم آیا حیوان جنس انسان است، پاسخ آن آری است، پس، این یک مقدمه است. اما اگر دربارۀ آن شک کنیم و بپرسیم: «آیا حیوان متحرک دوپا، تعریف انسان است یا نیست؟» این یک مسئله است. از این‌رو، اختلاف میان یک مقدمه و یک مسئله فقط در جهت، و شمار آن دو مساوی با یکدیگر است، زیرا اگر جهت هر مقدمه‌ای را تغییر داده نقیض را بر آن بیفزاییم تبدیل به مسئله می‌شود . از این‌رو، لازم است که آن چیزی را وضع بنامیم که یا جمهور مردم، یا یکی از دو طرف در آن شک روا دارند . ۵.
۸ - تبکیت و عناد در قیاس جدلی از «تبکیت» و « عناد » استفاده می‌شود. تبکیت روش سائل، و عناد روش مجیب است. تبکیت استفاده از قیاسی است که سائل با آن سعی می‌کند وضع مجیب را ابطال و تخریب کند؛ و عناد قیاسی است که مجیب با استفاده از آن در صدد ابطال قیاسی برمی‌آید که سائل می‌خواسته است با آن وضع مجیب را تخریب نماید.قیاس عنادی و قیاس تبکیت هر یک با ابطال شکل قیاس یا با ابطال مقدمات قیاس و یا با هر دو باطل می‌شود . ۵.
۹ - تفاوت با برهان از حیث ماده و صورت همچنان‌که صناعت جدل از جهت ماده با برهان از این حیث فرق دارد که جدل از مادۀ مشهورات و مقبولات و مسلمات استفاده می‌کند و برهان از اولیات و یقینیات ، این دو صناعت از حیث صورت نیز با یکدیگر تفاوت دارند، بدین‌وجه که در صناعت برهان فقط از قیاسِ منطقی، و در صناعت جدل هم از قیاس منطقی و هم از استقراء یعنی استدلال از جزئی به کلی، که به فهم عامۀ مردم نزدیک‌تر است، استفاده می‌شود و از این حیث می‌توان گفت که جدل از حیث صوری دامنۀ وسیع‌تری از برهان دارد .
اما سائل جدلی حقیقی در زمان قدیم بدین‌گونه سؤال نمی‌کرده است (یعنی در بادی امر از رأی و عقیدۀ مخاطب جویا نمی‌شد)، بلکه مقدمات را از مجیب یکی پس از دیگری، مسلّم فرض می‌کرد، و پس از دریافت کردن همۀ مقدمات از مجیب، آنها را به شکل قیاس منتجی ترتیب می‌داد و در مدتی کوتاه، بی‌آنکه از رأی مجیب سؤال کند، او را به نقیض همان قول او ملزم می‌ساخت.
منبع: ترجمۀ ابوعثمان دمشقی، منطق، ص۴۸۹ · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۱۳ · اساس الاقتباس، ص۴۴۴ · اساس الاقتباس، ص۴۴۵ · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۱۷-۱۸ · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۱۸ · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۲۰-۲۱ · الشفاء، منطق، ص۱۱ · الشفاء، منطق، ص۱۱-۱۲ · الشفاء، منطق، ص۱۴ · اساس الاقتباس، ص۴۴۷ · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۳۰ · تلخیص منطق ارسطو، ج۲، ص۵۰۱ · تلخیص منطق ارسطو، ج۲، ص۵۰۲ · الجوهر النضید، ص۲۳۳ · b گ ۱۰۰، Aristotle، Topica · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۲۱ · اساس الاقتباس، ص۴۵۶ · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۶۴ · b گ ۱۰۴، Aristotle، Topica · «الجدل»، المنطق عند الفارابی، ص۱۰۶ · تلخیص منطق ارسطو، ج۲، ص۵۱۳ · الشفاء، منطق، ص۲۶-۲۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.