جدل (دائرة‌المعارف‌بزرگ‌اسلامی): دیدگاه فلاسفه

این کتاب ترجمۀ کهنه‌تری نیز داشته است . ۴. ۲ - محتوای کتاب طوبیقا کتاب طوبیقا یا «جدل» از ۸ مقاله یا کتاب تشکیل شده و شامل ۳ بخش است: بخش اول در مخاطبات جدلی و اجزاء آن شامل مقالۀ اول، و بخش دوم دربارۀ مواضع جدلی. از کتاب دوم تا هفتم، و بخش سوم دربارۀ کیفیت سؤال سائل و پاسخ مجیب است . مقالۀ اول کلیاتی دربارۀ صناعت جدل چون تعریف جدل، صناعت بودن جدل، فایدۀ آن، قضایای جدلی، وضع جدلی و مانند آن است. کتابهای دوم تا هفتم شامل مواضع جدلی است. مقالۀ دوم مشتمل بر مواضع جدلی دربارۀ اعراض ، شامل ۲۸ موضع؛ کتاب سوم شامل بحث آثر (ارجح) و اولى و افضل در مسائل اخلاقی و مدنی در ۴۰ موضع؛ مقالۀ چهارم در باب مواضع مربوط به جنس ، مشتمل بر ۴۳ موضع؛ مقالۀ پنجم دربارۀ خاصه، مشتمل بر ۲۴ موضع؛ مقالۀ ششم دربارۀ تعریفات، شامل چند بخش و هر بخش شامل چند موضع؛ و مقالۀ هفتم دربارۀ هویت و غیریت در چند موضع است. کتاب هشتم دربارۀ قواعد فن جدل، شامل قواعد سؤال و جواب، مقدمات مورد استفاده در فن جدل، سهم سائل و مجیب در قیاس جدلی ، ماهیت سؤال جدلی، الزام و تبکیت و جز آن است . گاهی به جای تعبیر لفظ طوبیقا، در مراجع مختلف از تعبیرات دیگری چون دیالکتیک، بحث، مباحثه، مناظره و جز آن استفاده می‌شود. کلمۀ دیالتیک از مصدر یونانی dialegein گرفته شده است که به معنای گفت‌و‌گوی دو نفر با یکدیگر است. در محاورات افلاطون غالباً به معنای نوعی استدلال بر مبنای پرسش و پاسخ میان دو شخص است که در جست‌و‌جوی کشف حقیقت دربارۀ چیزی هستند . در کتاب ششم رسالۀ جمهوری در تمثیل خط منقسم، روش دیالتیکه تنها روش ممکن برای شهود مُثُل الٰهی قلمداد می‌شود. دیالتیک افلاطونی عروج نفس برای گذشتن از مرتبۀ علم الیقین ، و وصول به مرتبۀ عین الیقین و حق الیقین است. ۴. ۴ - لفظ بحث یا علم بحث گاهی لفظ بحث یا علم بحث را به معنای جدل به کار می‌برند. کلمۀ «بحث» که در اصل لغت به معنای کندن زمین و کاویدن است، گاه به معنای متعارف و گاه به معنای دقیق علمی و فلسفی به کار می‌رود. بحث در معنای اول، گاه به معنای مناظره، فن گفت‌وگو و جدل به کار رفته است، اما در معنای دقیق علمی عبارت از اثبات نسبت ایجابی یا سلبی از راه دلیل و برهان و حمل اعراض ذاتیه است بر موضوع علم، و بیان احکام و احوال چیزی است به طریق برهان . صناعات اینهاست: تعلیم، مجارات، مناظره، معانده، اختبار مجادله، خطابه و انشاد، و می‌گوید که مجادله با همۀ آنها تفاوت دارد. غرض از تعلیمْ آموختنِ حق است. مجارات نوعی تعلیم است که با مشارکت دو یا چند نفر همراه است و غایت آن وصول به علم است. مناظره که مشتق از نظر و اعتبار است، بحث از دو نظر متقابلی است که هریک از دو طرف، متکفل بحث دربارۀ یک شق آن می‌شود و هریک دیگری را برای وصول به حق یاری می‌دهد و غرض از آن نیز حصول علم است. اما معاندت نوعی مخاطبه است که در آن مخاطب درصدد اظهار نقص کسی است که ادعای کمال دارد و برای این امر به مقدمات حق یا باطل متوسل می‌شود. امتحان و اختبار برای شناختن میزان قدرت مخاطب در تبیین قیاسات منطقی است. انشاد با همۀ موارد مذکور تفاوت دارد، زیرا غرض و غایت آن به طور کلی ایقاع اعتقاد و تصدیق نیست. در خطابه خطیب درصدد اقناع عامۀ مردم، آن هم در امور جزئیه است، پس هیچ اسمی بهتر از اسم جدل شایستۀ این صناعت نیست و آن صناعتی است که برای الزام خصم به روش مقبول و پسندیده در نزد عامۀ مردم، دربارۀ هر رأی و اعتقادی فراهم آمده است . منبع: الفهرست، ص۳۰۸-۳۰۹ · الفهرست، ص۳۰۹ · الفهرست، ص۳۱۰ · تلخیص منطق ارسطو، ج۲، ص۵۰۰ · سراسر اثر، Aristotle، Topica · c گ ۳۹۰، Plato، Cratylus · Epistemology: A Contemporary Introduction to the Theory of Knowledge، p۲۳۳، London، ۱۹۹۸ · Aristotle، Topica · گ۵۰۹-۵۱۱، Plato، Republic · التعریفات، ص۳۳ · الشفاء، منطق، ص۱۵-۱۷