جریره: بیان حکم

در دورۀ تابعان در این باره اختلاف نظرهایی وجود داشت و مثلاً در کوفه ، ابراهیم نخعی و عامر شعبی ، به عنوان نمایندۀ دو گرایش مسعودی و علوی اختلاف رأی داشتند. بنا به نظر ابراهیم نخعی اگر کافری به دست مسلمانی اسلام بیاورد و عقد ولاء بین آن دو منعقد شود، در صورتی که آن نو مسلمان مرتکب جنایت شد، فرد هدایت‌کنندۀ او موظف است دیۀ جنایت را پرداخت کند و در مقابل از او ارث ببرد. همچنین مادام که دیه را پرداخت نکرده، می‌تواند ولاء را به دیگری واگذار کند و در صورت پرداخت دیه، حق واگذاری ب. غ. را ندارد. در مقابل عامر شعبی به چنین ولایی باور نداشت و ولاء را منحصر به عتق می‌دانست. برخی از فقیهان حدیث‌گرا از بوم‌های مدینه ، مکه و شام نیز بر همین عقیده بودند؛ نظری که در پاره‌ای از گزارش‌ها به حضرت علی (علیه السلام) و عمر نیز مستند شده است. این فقیهان با استناد به حدیث منقول از پیامبر (ص) با حصر ولاء به عتق، قائل بودند که ولاء موالات سبب ارث نیست و مال به بیت‌المال تعلق دارد؛ نظری که بعدها توسط داوود ظاهری و نیز فقیهان حنبلی مورد تأیید قرار گرفت. سفیان ثوری فقیه حدیث‌گرای عراق اعتقاد داشت که صرف اسلام آوردن کافـری بـه دست مسلمـان ــ بـدون عقـد خـاص ــ رابطۀ ولاء بین آن‌ها ایجاد خواهد کرد و در صورت نبودن وارث، ارث ثابت خواهد بود. در مکتب فقهی اهل بیت (علیهم السلام) علاوه بر روایاتی که در تفسیر آیۀ شریفه وارد شده، و عقد یمین به موالی و حُلَفا تعیین مصداق گردیده، به صراحت عقد ولاء ضمان جریره تأیید گشته است. هرگاه پدر از جریره فرزند و نیز میراث او نزد حاکم شرع تبرّی جوید، به قول برخى قدما، چنانچه فرزند بمیرد و مالى از او باقى بماند، نزدیکان پدر از او ارث مى‌برند، نه پدر؛ لیکن بر ثبوت ارث براى پدر- نه نزدیکان او- حتى با تبرّى وى، ادعاى اجماع شده است. منبع: المصنف، ج۶، ص۲۰، به کوشش حبیب‌الرحمان اعظمی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · المغنی، ج۷، ص۲۷۸، بیروت، دارالکتب العربی · احکام القرآن، ج۲، ص۲۳۳، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۴م · الخلاف، ج۴، ص۱۲۰-۱۲۱، به کوشش علی خراسانی و دیگران، قم، ۱۴۱۵ق · الام، ج۴ ص۹۰، به کوشش محمد زهری نجار، بیروت، دارالمعرفه · بدایة المجتهد، ج۲، ص۲۹۴، به کوشش خالد عطار، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م · المبسوط، ج۸، ص۹۲، بیروت، ۱۴۰۶ق · نساء/سوره۴، آیه۳۳ · من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۰۵، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۴۰۴ق · وسائل الشیعة، ج۲۶، ص۲۴۳-۲۴۶، قم، ۱۴۱۲ق · المهذب، ج۲، ص۱۶۷ · کتاب السرائر، ج۳، ص۲۸۶