جهاد در اسلام: آثار

جهاد به صورت کلی، حال چه جهاد با نفس و چه جهاد با دشمن، یکی از مهمترین وظایف و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی هر مسلمانی به حساب می‌آید که کارکردهای متعدد و آثار دنیوی، اخروی، مادی و معنوی بسیاری نیز بر آن بار می‌شود؛ زیرا حتی اگر جهاد تنها به مفهوم نظامی آن معیار سنجش و داوری باشد به سبب آنکه نمادی از خلوص و اخلاص مجاهد است، گامی بلند برای دست‌یابی به مفهوم عبودیت ربوبی م. ب.. برخی از این آثار عبارتند از: ۷. ۱ - درک بالاترین مرتبۀ تقوا تقوا میوۀ ایمان است و یقین میوۀ تقوا است. کسی که به کمال تقوای الهی برسد، در مراتب سه گانۀ یقین؛ یعنی علم الیقین و عین الیقین و حق الیقین در مرتبۀ اخیر قرار می‌گیرد و مجاهدت نفسانی از چنین برکت و اثری برخوردار خواهد بود که موجبات تقوای کامل را فراهم می‌آورد؛ چنانچه پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) در این‌باره فرمود: «من جاهد نفسه اکمل التّقی؛ هر کسی مجاهدت نفس کند تقوا را کامل کرده است». از آن‌جایی که هواهای نفسانی و خواسته‌های آن، موجب عبور انسان از محرمات و حدود الهی و خطوط قرمز منهیات می‌شود و آدمی را به ترک واجبات می‌کشاند، می‌توان گفت که جهاد نفس که جهاد با خواسته‌های نفسانی و لذت جویی‌های نفس و گرفتاری به دنیا و مادیات و تعلقات دنیوی است، غایتی جز تقوای الهی ندارد؛ به این معنا که هدف از جهاد نفس دستیابی به تقوای الهی می‌باشد؛ زیرا متقین کسانی هستند که به واجبات الهی عمل می‌کنند و از محرمات و نواهی پرهیز و اجتناب می‌وزند. ۷. ۲ - اصلاح و تزکیۀ نفس نفس اماره اگر چه دشمن اصلی روح ملکوتی است، اما وجودش برای رشد روح ضروری می‌باشد؛ زیرا بدون ضدیت و مبارزه، رشد روح ملکوتی امکان‌پذیر نمی‌باشد. خواسته‌های نفس اماره را می‌توان به واکسن میکربی تشبیه کرد که اگر قوی و به مقدار زیاد باشد برای روح ملکوتی مضر و حتی کشنده است؛ اما اگر ضعیف شده و به مقدار کم باشد روح را در مقابل نفس اماره واکسینه می‌کند و موجب می‌شود که روح ملکوتی بتواند انگیزش‌های نفس اماره را به تدریج مهار کند. یکی از مهمترین اموری که موجب غلبۀ بر نفس و تزکیۀ آن می‌شود، مبارزه و جهاد دائمی با نفس است؛ چنانچه امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) در این‌باره می‌فرماید: «ثمرة المجاهدة قهر النّفس؛ میوۀ مجاهدت [ نفس ] غلبه و چیرگی بر نفس و خواسته‌های آن است» که موجب اصلاح و تزکیۀ نفس می‌شود. ۷. ۳ - هدایت و سعادت کسانی که بندگی خدا را برگزیده و در این راه مجاهدت و مقاومت می‌کنند و برای رسیدن به آن ریاضت می‌کشند، علاوه بر اینکه از یوغ بندگی و حکومت شیطان بیرون هستند، مشمول الطاف خفیۀ الهیه و مستفیض به امدادها و هدایت فرشتگان رحمت خواهند شد؛ چنان‌که قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: «وَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا): آنان‌که در راه ما جهاد و کوشش کنند [ و سختی‌ها و ناملایمات را پذیرا باشند ] قطعاً به راه‌های خود هدایتشان خواهیم کرد». آیۀ شریفه عمومیت دارد و هم شامل جهاد با دشمنان ظاهر که جهاد اصغر است و هم شامل جهاد با دشمنان باطن که جهاد اکبر است‌ می‌شود؛ یعنی اگر کسی در راه خدا و برای خدا تلاش کرد، خداوند از او دستگیری نموده و نه تنها راه وصال خویش را به او نشان می‌دهد، بلکه او را به آن راه می‌کشاند و در آن راه هدایت می‌کند. این آیه دربارۀ ما اهل بیت نازل شده است». یعنی اولاً مصداق اصلی کسانی که در راه خدا جهاد کرده و خداوند آنها را در مسیر هدایت آورده، اهل بیت (علیهم‌السّلام) هستند و ثانیاً منظور از «فینا» یعنی هر کسی در راه یاری ما اهل بیت قدمی بردارد، خداوند او را در راه خویش هدایت نموده و دستگیری می‌نماید. امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) نیز در این رابطه می‌فرماید: «اعلَموا انَّ الجِهادَ الاکْبَرَ جِهادُ النَّفْسِ، فاشْتَغِلوا بجِهادِ انْفُسِکُم تَسْعَدوا؛ بدانید که جهاد اکبر جهاد با نفس است، پس به جهاد با نفس‌هایتان بپردازید تا سعادتمند شوید». ۷. ۴ - استجابت دعا برای به استجابت رسیدن دعا همواره باید دو اصل کلی را رعایت نمود: یکی رعایت آداب و شرایط دعا و دیگری رفع موانع استجابت دعا که طبق روایات یکی از اموری که موجب می‌شود تا دعا به هدف اجابت برسد، جهاد در راه خداوند است؛ چنانچه امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم) فرموده است: موسی دعا کرد و‌ هارون آمین گفت و فرشته‌ها هم آمین گفتند، سپس خداوند تبارک و تعالی فرمود: هر آینه دعای شما به اجابت رسید، استقامت کنید و پا برجا باشید و هر کس در راه خدا جهاد کند، دعایش به اجابت رسد تا روز قیامت». همچنین ایشان در روایت دیگری فرمود: «دعا را در چهار زمان بجوئید: هنگام وزیدن بادها، هنگام زوال سایه‌ها [ هنگام ظهر ] ، هنگام فرود آمدن باران و هنگام ریختن اولین قطرۀ خون مؤمن در راه خدا؛ زیرا در این زمان‌ها است که درهای آسمان گشوده می‌شوند». ۷. ۵ - دفع بلا جهان همواره دست‌خوش تغییر و دگرگونی بوده و در واقع مجموعه‌ای است از خوشی‌ها و ناخوشی‌ها، آسایش و سختی‌ها، درشتی‌ها و نرمی‌ها، پستی‌ها و بلندی‌ها؛ البته شاید این تنوع و فراز و نشیب در زندگی برخی افراد، کم و یا بیشتر از دیگران باشد؛ ولی نمی‌توان کسی را یافت که زندگی او همیشه به یک صورت و یکنواخت باشد و برای هر کسی بسته به شرایط زندگی و اجتماعی یا وضعیت روحی، به گونه‌ای بروز می‌کند، مانند: بیمار شدن خود یا فرزند و یا یکی از نزدیکان، از دست دادن کسی که با او مانوس است، مرگ خویشان و نزدیکان، گرفتاری‌های مالی، بلاهای طبیعی مثل سیل و زلزله ، مشکلات شخصی همچون ناسازگاری با همسر، غم و‌اندوه و پریشانی، غربت، تنهایی، ورشکستگی ، ترس ، اسارت ، فقر و خلاصه هر آنچه بتوان نام بلا و سختی یا مصیبت و ناگواری بر آن نهاد؛ لذا در اسلام برای دفع و یا رفع بلاها در دنیا راهکارهایی وجود دارد که در روایات به آنها اشاره شده است و یکی از اموری که برای دفع بلا مؤثر دانسته شده، جهاد در راه خداوند است؛ چنانچه امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) فرمود: «ثَلَاثَةٌ اِنْ اَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُنَ‌ لَمْ یَنْزِلْ بِکُمْ بَلَاءٌ: جِهَادُ عَدُوِّکُمْ و...؛ سه چیز است که اگر آنها را انجام دهید، هیچ بلائی بر شما نازل نمی‌شود: جهاد با دشمنانتان و...» . ۷. ۶ - تحقق حاکمیت الهی بندگی خداوند و تحقق زمینه‌های مناسب سیر به سوی کمال و سعادت برای تمام انسان‌ها، جز از طریق تحقق حاکمیت الهی امکان‌پذیر نیست. یکی از اهدف تشریع جهاد، اعمال حاکمیت الهی و نابودی حکومت‌های طاغوتی است که بر اساس خواسته‌های نفسانی بر مردم حکومت می‌کنند. بر این اساس، خداوند در قرآن به مؤمنان دستور می‌دهد که تا زمان ریشه‌کن شدن کفر و شرک و تحقق حاکمیت الهی جهاد کنند: «وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّی لاَ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّهِ؛ و با آنها پیکار کنید! تا فتنه [ و بت‌پرستی و سلب آزادی از مردم ] باقی نماند و دین، مخصوص خدا گردد». همچنین بر اساس آیۀ شریفۀ: «هُوَ الَّذِی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ؛ او کسی است که رسولش را با هدایت و آئین حق فرستاد، تا آن را بر همۀ آئین‌ها غالب گرداند». باید مسلمانان به جهاد ادامه دهند و غلبۀ دین به این است که کفار یکی از دو راه را انتخاب کنند: یا مسلمان شوند و یا اگر بر کفر خود باقی می‌مانند، حاکمیت اسلام را بپذیرند. منبع: میزان الحکمة، ج۱، ص۴۵۵، ح ۲۷۷۰ · میزان الحکمة، ج۱، ص۴۵۴ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۶۹ · تفسیر فرات الکوفی، ص۳۲۰ · میزان الحکمة، ج۱، ص۴۵۳ · اصول کافی، ج۲، ص۵۱۰ · اصول کافی، ج۲، ص۴۷۷ · مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۸ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۳ · توبه/سوره۹، آیه۳۳