جهاد در اسلام: فلسفۀ جهاد در اسلام

دین اسلام خاتم ادیان الهی بوده و تمام احکام و قوانین آن در راستای رشد، ترقی و تکامل همه جانبۀ انسان‌هاست و این ظرفیت و کارکرد با اهمیت، به خاطر این است که اساسا احکام و آموزه‌های دین مبین اسلام، منطبق و هماهنگ با فطرت انسانی م. ب.. جهاد نیز از این اصل مستثنا نبوده و یکی از مهم‌ترین احکام و آموزه‌های اسلام است که برای دفاع از توحید و رفع موانع و عوامل مزاحم از مسیر حرکت تکاملی انسان، وضع و تشریع شده است. لکن در طول تاریخ حیات اسلام، برخی به دلیل عدم شناخت کافی از فلسفۀ تشریع جهاد یا از روی غرض‌ورزی، به خصوص مستشرقین، اسلام را متّهم به خشونت و توسّل به زور و شمشیر برای تحمیل عقیده ساخته‌اند و به این ترتیب، اصل جهاد در اسلام را سخت مورد هجوم قرار داده‌اند؛ از این‌رو ما در اینجا به بیان برخی از اهداف و فلسفه‌های جهاد در اسلام می‌پردازیم: ۴. ۱ - اقامۀ دین الهی و دفاع از آن اقامۀ دین الهی و دفاع از آن که جزء مهم‌ترین واجبات الهی می‌باشد، یکی از اهداف و فلسفه‌های جهاد در اسلام است؛ از این‌رو در اکثر قریب به اتفاق آیات مربوط به جهاد، قید «فی سبیل الله» آمده است تا بیانگر هدف آن باشد. به عنوان نمونه خداوند متعال می‌فرماید: «وَ قَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَ لَا تَعْتَدُوا اِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ؛ و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، نبرد کنید و از حد تجاوز نکنید که خداوند تجاوز کاران را دوست ندارد». این آیۀ شریفه با تعبیر «فِی سَبِیلِ اللَّهِ» هدف و فلسفۀ اصلی جنگ‌ و جهادهای اسلامی را روشن می‌سازد که جهاد در منطق اسلام، هرگز به خاطر انتقام‌جویی ، جاه‌طلبی، کشورگشایی، بدست آوردن غنائم و یا اشغال سرزمین‌های دیگران نیست. بر طبق دین مبین اسلام، سلاح بدست گرفتن و جهاد کردن فقط باید در راه خداوند و برای گسترش قوانین الهی و بسط توحید و عدالت و دفاع از حق و ریشه‌کن ساختن ظلم و فساد و تباهی باشد. همین نکته است که جنگ‌های اسلامی را از تمام جنگ‌هایی که در جهان روی می‌دهد، جدا می‌سازد و نیز همین هدف، در تمام ابعاد جنگ اثر گذاشته و کمیت و کیفیت جنگ، نوع سلاح و چگونگی رفتار با اسیران را به رنگ خدایی در می‌آورد. ۴. ۲ - دفع فساد و فتنه جلوگیری از فتنه و فساد دشمنان اسلام از دیگر اهداف و فلسفه‌های جهاد می‌باشد؛ چنان‌چه خداوند متعال در این زمینه می‌فرماید: «وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّی لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ فَاِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ اِلَّا عَلَی الظَّالِمِین؛ با آنها [ دشمنان ] پیکار کنید تا آتش فتنه خاموش شود و دین مخصوص خدا گردد پس اگر آنها [ از روش نادرست خود ] دست برداشتند، [ متعرض آنها نشوید زیرا ] تعدی جز بر ستمکاران روا نیست». بر اساس این آیۀ شریفه، مسلمانان موظف هستند با فتنۀ دشمنان به مقابله برخیزند و آنها را از فتنه‌انگیزی بر علیه اسلام و مسلمانان باز دارند؛ این فتنه گاه در غالب شرک و بت‌پرستی نمایان می‌گردد و گاه در فساد و فشارهای دشمنان بر علیه مسلمانان. دشمنان اسلام که خوی و خُلقِ استثماری در باطنشان ریشه دوانده، دائماً به دنبال ایجاد فتنه و دسیسه‌هایی هستند تا موانعی را در مقابل تعالیم انسان‌ساز اسلام ایجاد کنند و جلوی تحقق و گسترش این فرهنگ آسمانی را بگیرند. اسلام نیز برای رفع آن موانع، مسلمانان را برای تعدیل جامعۀ انسانی و هدایت مردم از گمراهی و آگاهی به هدف خلقت انسانی و در یک جمله ایجاد فضایی مناسب برای مصالح دین و دنیای افراد، امر به جهاد کرد. ۴. ۳ - حمایت از مظلومان و ستمدیدگان حمایت از مظلومان و ستم‌دیدگان و مقابله با ظالمان و ستمگران که از افضل اعمال م. ب. را نیز می‌توان از دیگر اهداف و فلسفه‌های جهاد در اسلام بر شمرد؛ چنان‌خداوند در این رابطه می‌فرماید: « مَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ؛ چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانی که به دست ستمگران تضعیف شده‌اند، پیکار نمی‌کنید؟» به این ترتیب، قرآن کریم از مسلمانان می‌خواهد که هم در راه خدا و هم برای نجات مستضعفان مظلوم جهاد کنند و اصولاً این دو از هم جدا نیستند و ب. ت. ب. اینکه در آیۀ فوق قید و شرطی نیست، این مظلومان و مستضعفان در هر نقطۀ جهان که باشند، باید از آنها دفاع کرده و در این حکم بین نزدیک و دور، داخل و خارج کشور تفاوتی نیست؛ به تعبیر دیگر حمایت از مظلومان در مقابل ظالمان در اسلام یک اصل است که باید مراعات شود، حتی اگر به جهاد منتهی گردد. بنابراین اسلام به مسلمانان اجازه نمی‌دهد تا در برابر فشارهایی که به مظلومان جهان وارد می‌شود بی‌تفاوت باشند و این دستور یکی از ارزشمندترین دستورات اسلامی است که از حقانیت این آیین خبر می‌دهد. ۴. ۴ - مقابله با حملۀ متجاوزان از دیگر اهداف جهاد در اسلام مقابله با هجوم دشمنان و متجاوزان است؛ چنان‌چه خداوند متعال در این‌باره می‌فرماید: «اُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ اِنَّ اللَّهَ عَلَی نَصْرِهِمْ لَقَدِیر؛ به کسانی که جنگ بر آنها تحمیل گردیده، اجازۀ جهاد داده شده است، چرا که مورد ستم قرار گرفته‌اند و خداوند بر یاری آنها تواناست». این آیۀ شریفه که به اعتقاد برخی از مفسرین نخستین آیه در مورد جهاد است، به مسلمانان که از سوی دشمنان تحت فشار واقع شده بودند، اجازۀ جهاد می‌دهد و در واقع مسلمانانی که مورد آزار و اذیت دشمنان قرار گرفته بودند، اجازۀ دفاع از خود و دفع تهاجم دشمنان را پیدا نمودند. منبع: بقره/سوره۲، آیه۱۹۰ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۳ · نساء/سوره۴، آیه۷۵ · حج/سوره۲۲، آیه۳۹