حجاز: پیشینه پس از اسلام

در همین اوان، بخش اعظمی از قبایل بزرگ مهاجرت کردند و شهرهایی نیز در سرزمین‌های فتح شده تأسیس گردید. در دوران امویان و عباسیان حجاز، که ایالتی تابع حکومت‌های مذکور بود، منزلت دینی خود را در میان مسلمانان جهان، که هر ساله برای حج به مکه و برای زیارت قبر رسول اکرم به مدینه می‌رفتند، حفظ کرد. در این دوره، حجاز بسیاری از امتیازات مالی خود را که در زمان خلفا داشت، از دست داد و از درآمدهایی مثل خراج ، جزیه و عُشر بازرگانان محروم شد. ضمن آن‌که در روایت‌ها تأکید شده است که تمام سرزمین حجاز و سرزمین‌های عربیِ فتح شده به دست رسول اکرم، سرزمین عُشر بود و از آن خراج گرفته نمی‌شد. در پی این واقعه ، منصور بر اهل حجاز سخت گرفت و آن‌ها را از دریافت اموال محروم کرد. ۱۳. ۶ - حمله قرامطیان با ضعف خلافت عباسیان، شورش در سرزمین حجاز آغاز شد. قحطی و گرسنگی و نیز حمله قرامطه بحرین به کاروان‌های حجاج، موجب آزار اهالی حجاز شد. در ۳۱۷ قرامطه بحرین به مکه تاختند و بسیاری را به قتل رساندند و حجرالاسود را به بحرین بردند و تا ۳۳۹ باز نگرداندند. ۱۳. ۷ - دوره آل بویه حجاز مدت چندانی در دست اخشیدیان باقی نماند. هر یک از آنان می‌کوشید نامش در منابر حرمین شریفین خوانده شود و به همین سبب همه ساله اموال و هدایا و خلعت برای حکام و اهالی آن‌جا ارسال می‌داشت که با قطع این کمک‌ها حاکمیت آن‌ها در حجاز به خطر می‌افتاد. مدینه به سبب داشتن زمین‌های کشاورزی از قطع کمک‌های خلیفه فاطمی چندان آسیب ندید، ولی به خلفای فاطمی وفادار بود تا این‌که طاهر بن مسلم حسینی، امیر مدینه، در ۳۸۱ فوت کرد و پسرش، حسن، جانشین وی شد و او نیز به تبعیت از فاطمیان ادامه داد. حفاظت از اماکن مقدّس حجاز در برابر صلیبیان یکی از اقدامات مهم ایوبیان بود؛ در ۵۷۷، که حاکمِ صلیبیِ امارت کرک (واقع در مشرق بحر المیت)، به منظور توسعه قلمرو صلیبیان و حمله به اماکن مقدّس مسلمانان در حرمین شریفین و استیلا بر راه‌های دریایی حجاج، به حجاز حمله کرد و در ۵۷۸ که ناوگان صلیبی‌ها از بندر عیذاب روانه سواحل حجاز شد، ایوبیان از اماکن مقدّس دفاع کردند. صلیبیان علاوه بر ایجاد ناامنی حجاز، موجب اختلال در تجارت مسلمانان با مسیحیان و نیز ناامنی کاروان‌ها شده بودند. ۱۳. ۱۲ - دوره عثمانی‌ها حجاز در اوایل سده دهم در قلمرو عثمانی‌ها قرار گرفت. از شکوفایی علمی و اقتصادی حجاز در این سه قرن، گزارش‌هایی در منابع دیده می‌شود. عثمانی‌ها از آغاز ظهورشان، هر سال اموال و هدایایی به حرمین شریفین می‌فرستادند؛ مردم نام این کمک‌ها را صدقه رومیان گذاشته بودند. این اموال و هدایا را، طی تشریفات و جشنی در استانبول، از شاه‌زادگان، وزرا، درباریان و ثروتمندان جمع‌آوری و با حراست خاصی به حجاز ارسال می‌کردند. عثمانیان قضاتی به حرمین می‌فرستادند تا خطبه به نام خلیفه عثمانی خوانده شود و نام امیر مکه نیز پس از نام سلطان عثمانی ذکر می‌شد. حجاز در سال‌های ۱۲۱۸ تا ۱۲۲۱، درگیر شورش‌های وهابیان شد که به مکه و مدینه حمله بردند. از آن پس، دولت عثمانی مستقیمآ به آن‌جا والی می‌فرستاد. وی در ۱۳۱۱ ش/۱۹۳۲ خود را سلطان عربستان سعودی نامید. منبع: ج۱، ص۷ـ۸، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰ · ج۸، ص۶۵، هیئة الموسوعةالعربیة، ۱۹۹۸ · ج۱، ص۱۱ـ ۱۲، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۱، ص۲۳، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۱، ص۸۷ـ۸۹، تهران ۱۳۶۲ ش · ج۴، ص۲۶۷ـ ۲۶۸ · ج۸، ص۲۰۷۲۰۸ · ج۳، ص۲۹۷، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۹۲/۱۹۶۳ (ـ۱۹۷۲ · ج۸، ص۳۲۸ · ج۸، ص۶۱۲ · ج۱، ص۲۴ـ۲۵، (قاهره ۱۳۹۳/۱۹۷۳) · ج۱، ص۱۹۳ـ۱۹۴، مکه ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · ج۸، ص۶۹۴ · ج۱، ص۲۵، (قاهره ۱۳۹۳/۱۹۷۳) · ج۱۱، ص۳۶۸۳۷۱ · ج۱۱، ص۴۷۰ · ج۱۱، ص۴۹۰۴۹۱ · ج۱، ص۲۶۰، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · ج۲، ص۳۱۵ـ۳۱۶، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ · ج۱، ص۲۳۸ـ۲۳۹، مکه ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · ج۱، ص۶۰ـ۶۱، ترجمة و تعلیق احمد فؤاد متولّی و صفصافی احمد مرسی، قاهره ۱۴۱۹/۱۹۹۹ · خالد جابری، الحیاةالعلمیة فی الحجاز خلال العصر المملوکی: ۶۴۸ـ۹۲۳ ه/ ۱۲۵۰ـ۱۵۱۷ م، ریاض ۱۴۲۶/۲۰۰۵ · ج۱، ص۳۶، ترجمها عن الترکیة و قدم لها صفصافی احمد مرسی، قاهره ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · ج۱، ص۳۷، ترجمها عن الترکیة و قدم لها صفصافی احمد مرسی، قاهره ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · ج۱، ص۴۰، ترجمها عن الترکیة و قدم لها صفصافی احمد مرسی، قاهره ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · ج۱، ص۹۹، ترجمه عفیفه بستانی، مسکو ۱۹۷۱ · ج۱، ص۴۵، چاپ حسن امین، (بیروت) ۱۳۸۲/۱۹۶۲ · ج۸، ص۲۴۸، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰ · ج۱، ص۴۸ـ۴۹، چاپ حسن امین، (بیروت) ۱۳۸۲/۱۹۶۲ · تاریخ معاصر کشورهای عربی، ۱۹۱۷ـ۱۹۷۰، ج۱، ص۲۶۶، تهیه شده در فرهنگستان دانش های اتحاد شوروی، پژوهشگاه خاورشناسی، ترجمه محمدحسین شهری، ج ۱، (تهران) : آوا، ۱۳۶۰ ش