مشروط کردن نبوت به کمال عقل - (ولا بعث اللّه نَبیاً ولا رسولاً حتی یستکمل العقل ویکون عقلُهُ افضلَ من جمیعِ عُقولِ اُمته)، -حجت باطنی دانستن آن در کنار حجت ظاهری امامت و نبوت - (فاَما الظاهرةُ فالرسُلُ والانبیاءُ والائمةُ (علیهمالسلام) واما الباطنةُ فالعقول) - عدم انتساب هیچ کدام از لغزشهای انسان به خردورزی او و اذعان به اینکه عقل اولین و مطیع ترین مخلوق خداست- (قال له اقبل فاقبل ثم قال له ادبر فادبر)، از جمله نکتههایی هستند که رسول خدا (صلیاللهعلیهوالهوسلم) و ائمه هدی (علیهمالسلام) درباره عقل و خرد فرمودهاند. بنابراین در اصل حجیت عقل اختلافی وجود ندارد. ۳.
۲ - مقدمه دوم اگرچه اصل حجیت عقل مورد اختلاف نیست، دامنه آن محل بحث و تأمل بوده و اختلاف نظرهای فراوانی درباره آن وجود دارد. از جمله برجسته ترین آنها در دو جریان مهم علمی اصولی گری و اخباری گری نمایان است و در همین راستا پرسشهایی مطرح میشود، مانند اینکه آیا عقل از آن جهت که مصدر حکم است، مورد مناقشه و انکار علمای اخباری قرار گرفته یا از آن جهت که گاه با متون دینی ناسازگاری دارد و تأکید بر آن، متون دینی را از اصالت و هویت خود دور میسازد؟ ۳.
۳ - مقدمه سوم هدف از این نوشتار، توضیح دیدگاههای طرفین دعوا نیست، به بیانی دیگر، دغدغه اصلی پرداختن به نکات ابهام در دامنه حجیت عقل است؛ مباحثی که بتواند به مرزبندی عقل و وحی در منطقه مورد نزاع و اجمال کمک کند و تصور واقع بینانه تری را از دو جریان علمی رقم بزند. ۳.
۴ - مقدمه چهارم توضیح نکات اختلاف و ابهام و تبیین محل نزاع میان جریانهای علمی موردنظر و تبیین مرزهای تلاقی وحی و عقل متوقف بر ارائه برخی از تقسیمهای مرتبط عقل است. این تقسیمها لزوماً براساس تقسیمهای رایج نیست و برحسب نیازهای رویکرد حاضر انجام گرفته است. عبارتند از: ۳.
۵ - تقسیمهای مرتبط عقل ۳.۵.
۱ - عقل بدیهی و عقل غیر بدیهی عقل از نظر نوع مدرکات خود به بدیهی و غیربدیهی تقسیم میشود. مقصود از بدیهی در این مباحث، غیر از بدیهی به معنای رایج آن است. مقصود از عقل بدیهی، آن دسته از مدرکاتی هستند که مورد اختلاف واقع نمیشوند، خواه در ذات خود بدیهی باشند یا نظری، مانند قواعد هندسی که هیچ دانشمند ریاضی در آن اختلاف و تردید نمیکند، یا مسائل اولیه مانند قواعد ساده ریاضی یا مشهوراتی نظیر (الظلم قبیح) یا (العدل حسن) که در ذات خود نیز بداهت دارند و مورد اختلاف نیستند و هیچ انسان عاقل و سالمی، در صحت آنها تردید نمیکند. ۳.۵.
۲ - عقل ابزاری (تحلیلی) و عقل مصدری عقل از نظر نوع کاربرد آن، به دو قسم ابزاری (تحلیلی) و مصدری تقسیم میشود. عقل ابزاری، به کارگیری عقل در فهم و تحلیل سخن وحی است. در این موارد عقل تنها میکوشد تا سخن وحی را آن طور دریابد که هست، خواه سخن وحی، عقلانی باشد یا غیرعقلانی و متعبدانه. در مقابل آن، عقل مصدری قرار دارد؛ مواردی که عقل، مصدر حکم و منبع است و نه فهم کننده منبع دیگر. بنابراین تمام تلاشهایی که فقیه یا مفسر برای فهم متون دینی انجام میدهد، اعم از اعمال قواعد ادبی، مباحث الفاظ و تعادل و تراجیح و… در تعریف عقل ابزاری میگنجد.
با این حساب، عملیات اجتهادی که فقیه باید به کار گیرد، همان عقل ابزاری است، اما اگر با خود عقل برای اثبات حکمی استدلال کند، مصدری خواهد بود. توجه به این تقسیم در شناخت تفاوتهای تفکر اخباری و اصولی تأثیر به سزایی دارد. ۳.۵.
۳ - عقل کلی و جزئی مقصود از عقل کلی و جزئی، تقسیم آن به حسب مُدرکات است، یعنی اگر امر جزئی مُدرَک باشد، عقل نیز به اعتبار آن جزئی و اگر امر کلی مُدرَک باشد، آن را عقل کلی مینامیم. برای نمونه ادراک جزئی مضر بودن گوشت خوک و نجس بودن خون پس از خروج از بدن در مقابل مسائل کلی فلسفی و کلامی صورت میپذیرد. زیرا با وجود اینکه در ذات خود حکمیت دارند، اما در مقایسه با مسائل کلامی و فلسفی جزئی هستند. گفتنی است عقل جزئی، در اصطلاح درباره عقل مادی به کار میرود؛ عقلی که به جای در نظر گرفتن عواقب عمل و نظام کلی سیر آفرینش و حیات و ممات و زندگی پس از آن، تنها به تجزیه و تحلیل زندگی مادی پرداخته و با کشف قوانین، آن را تسخیر میکند و به لذتهای مادی دست مییابد.
بنابر این اصطلاح، عقلی که انسان با آن ریاضی، فیزیک و شیمی ، سیاست و روشهای لذت جویی از دنیا و ساختن ابزارهای لازم برای آن را درمی یابد، عقل جزئی نامیده میشود. در مقابل، عقلی که فراتر از نظام ماده را مینگرد و هستی را با هم و در یک نظامی به هم پیوسته و کل واحد میبیند، عقل کلی نامیده میشود؛ همان عقل ملکوتی، منزه و معصوم که با حزم و دوراندیشی انسان را به پیش میبرد و زندگی او را در مسیر کمال واقعی هدایت میکند. یعنی ادراک امور کلی در مقابل امور جزئی.
برخی مدعیاند عقل تنها میتواند ضوابط کلی را درک کند و نمیتواند وارد مسائل جزئی شود و آنها را درک کند. اشکال این افراد به تعریف عقل نیست. به عبارتی، اینان اشکال نمیکنند که تعریف عقل شامل ادراک جزئیات میشود یا نه؛ زیرا در اغلب موارد مقصودشان از جزئی، جزئی یا نسبی است، یعنی کلیاتی که زیرمجموعه کلیاتی بزرگ تر هستند، مانند (البیع الحلال) که در عین کلیت، جزئی تر از ضرورت تبعیت امام معصوم است. به اعتقاد این افراد، عقل میتواند ضرورت پیروی از معصوم یا یگانگی خدا را درک کند و توانایی چنین ادراکی را دارد، اما نمیتواند حلال بودن خرید و فروش یا حرمت ربا یا ضرورت شرط کمال عقل در معاملات بزرگ را درک کند؛ زیرا این موارد جزئی هستند!
بنابراین عقل جزئی از این منظر، همراه با ابهام است و حدود مشخصی را برای آن نمیتوان معین کرد و در نتیجه شامل قواعد خُرد نیز میشود، گرچه میزانی برای خرد و کلان تعریف نکردهاند. این بحث از محدوده حجیت عقل سرچشمه میگیرد و چون حجیت عقل، به دلیل کاشفیت آن از واقع است، باید دید که آیا عقل واقعیتهای خُرد را نمیتواند دریابد؟ آیا این قضاوت، نوعی پیش داوری نیست؟ به چه دلیلی میتوان ثابت کرد که عقل نمیتواند موارد جزئی را درک کند، اما مسائل کلی را میتواند؟
آی ا عقل میتواند تمام قواعد کلی موجود در عالم را دریابد؟ اشتباه بودن این داوری بدیهی است و همه بالوجدان مییابند که در زندگی روزمره، بیش از اینکه از کلیات کمک بگیرند، نیازمند ادراک جزئیات هستند و همان طور که قواعد کلی عالم را درک میکنند، قواعد خُرد عرفی را درمی یابند. عقل انسان میتواند بیماریهای بسیار پیچیده را درمان کند، ریزتراشههایی بسازد که با چشم غیرمسلح دیده نمیشود و با آنها به داخل مویرگها رخنه کند و به درمان بیماران بپردازد و هزاران اختراع و اکتشاف که اغلب در مسائل به ظاهر کوچک اتفاق میافتد.
به یقین عقلی چنین توانمند به ضرورت خرید و فروش میتواند پی ببرد یا آنکه مفاسد اجتماعی و اقتصادی ربا را میتواند دریابد یا آثار سوء معاملات کلان با افراد صغیر غافل نیست. همچنین مییابد که عربی بودن صیغه عقد در وقوع معامله هیچ تأثیری ندارد؟ و صیغه عقد تنها گونهای ابراز و بیان صریح اراده طرفین است تا زمینههای سوء برداشت و ادعای عدم تفهیم اراده دیگری منتفی شود و از بروز مشکلات پسین و برداشتهای غلط جلوگیری نماید. بنابراین نمیتوان ادراکات عقلی را از نظر کلی و جزئی بودن محدود درنظر گرفت و با تقسیماتی نظیر عقل کلی و جزئی آن را محدود کرد.
عقل برای استدلال کردن درباره هر چیزی آزاد است و در جایی که این استدلال شکل برهانی به خود بگیرد و از مقدمات و صُوَر قطعی پیروی کند، حجت است و تفاوتی میان موارد آن نیست.
منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۷ · یوسف/سوره۱۲، آیه۲ · زمر/سوره۳۹، آیه۱۸ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۰۰ · ج۱، ص۱۳، ح ۱۱ · ج۱، ص۱۶ · ج۱، ص۱۰، ح۱ · الرسائل التسع، محقق حلی، ص۲۱۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
