حدیث القدریة مجوس هذه الأمة: جبر و اختیار در باورِ مجوسان

اشاره القدریّه مجوس هذه‌الامه که به‌عنوان حدیث نقل‌شده است، هرچند درواقع طعن قول قدریّه‌ است، ممکن است مبنی بر همین جنبه افراط‌آمیز در تعلیم مجوس بوده باشد. . ۵.۱. ۲ - اشکال اما باید دانست که یک اشکال بنیادین بر این اندیشه وارد است: گات‌ها به عنوان تنها بخش اوستا که مشتمل بر آموزه‌های ناب اشوزرتشت است، نه فقط در هنگامِ صدورِ روایتِ قدریّه - یعنی پگاه دوره اسلامی - بلکه مسلماً حتی در دوره ساسانی هم برای هیچ‌کس، به‌طورِ کامل و دقیق، قابل‌درک نبود! درنتیجه، حتی موبدان نیز قادر به دریافتنِ معنای بسیاری از سروده‌هایی که حفظ می‌کردند، نبودند و لاجرم اصرار می‌ورزیدند که درک رموزِ آنها از عهده فهم و درکِ آدمیان بیرون است. یعنی آنان با محافظه کاری شگرف خویش، فقط سروده‌های مقدس را تکرار می‌کردند و بی‌اینکه معنای آنها را کاملاً درک کنند، در تأثیر نیروی باطنی‌شان کمترین تردیدی روا نمی‌داشتند. (برجسته‌ترین نمونه‌ای که این امر را دلالت می‌کند، مغایرت تفسیرِ پهلوی گات‌ها با مفاهیم واقعی مندرج در آن است. زیرا در آنها، اشاراتی مستقیم و غیرمستقیم به منتجات باورهای زروانی وجود دارد. او یک هزار سال به قربانی ایستاد تا مگر پسری که هرمزد خواهد بود، از او زاده شود. پس‌ازآن یک هزار سال، در کار خویش شک کرد که آیا آن همه قربانی سودی در برداشته. هنگامی‌که او در این‌اندیشه شک آلوده بود، هرمزد و اهریمن به زهدان او درآمدند. هرمزد از خواست هزار ساله او و اهریمن از شک او. اما اهریمن شکم پدر را درید و زودتر خویش را بر پدر عیان کرد. » این امر، شاید پاسخی بود به ثنویتِ سنتی خشک و غیر منعطفی که دو خدای نیکی و بدی را مقابل هم قرار می‌داد، بی‌آنکه سخنی از منشأ و مبدأ آنان در میان آورَد. (باید دانست که آنچه چنین نتیجه‌گیری‌ای را موجب شده، نوشته‌های بیگانگان راجع به آداب و عقاید ایرانیانِ عهد ساسانی است وگرنه، منابع داخلی شواهد زیادی از رواج زروانیسم در عهد ساسانی به‌دست نمی‌دهند.) به هرحال، با نگاه به برخی از متونِ دینی پهلوی که در قرون دوم و سوم هجری نوشته یا بازنوشته شده‌اند، می‌توان ردپاهای آشکاری از غلبه نگرش‌های جبری زروانی در این عصر را یافت. و (حال آن‌که) بیشتر کسانی بودند که نسبت به ایزدان ناسپاس بودند و حتی بودند کسانی که بسیار ناسپاس و پیمان‌شکن و گناهکار بودند. پس هر یک از ایشان برای چه نیکی‌ای آفریده‌شده‌اند و از ایشان چه بَرّ و سودی به‌دست آمد؟ (... پاسخ:) بختْ علّت، و کنشْ بهانه چیزی (است) که به مردمان رسد نشانِ دیگرِ جبرگرایی ایرانیان کهن را می‌توان در باورهای هزاره‌گرایانه ایشان جست. آنان معتقد بودند که عمر جهان از آغاز تا فرجام آن دوازده هزاره است و بر این باور بودند که اشوزرتشت در رأس دهمین هزاره به دنیا آمده است و فرجام این هزاره دهم را قرینِ انواع مصائب و بدبختی‌ها می‌دانستند. اما آنچه اکنون در دست است، احتمالاً در فاصله میان قرن یازدهم و چهاردهم میلادی پدید آمده است. ازاین‌رو می‌توان‌اندیشید که برخی از نشانه‌هایی که در این کتاب آمده و با یورش تازیان به ایران‌زمین تطبیق دارد، بعدها به اصل کتاب افزوده‌شده‌اند. چنانکه بسیار چیز سوزند و خانه خانه‌داران، ده دهقانان، آبادی و بزرگی و دهقانی و راست دینی و پیمان و زنهار و رامش و همه آفرینش، که منِ اورمزد آفریدم، تباه کنند. ابر و مِه همه آسمان را تیره کند و باد گرم و باد سرد رسد و بَر و تخم دانه‌ها را ببرد. در جهان مِه و تیرگی و تاری باشد. در آسمان نشانه گوناگون پیدا باشد و زمین‌لرزه بسیار باشد و باد سخت‌تر آید. (... پاسخ:) بختْ علّت، و کنشْ بهانه چیزی (است) که به مردمان رسد مزدک را غلط افتاده است، این کار نه او را نهاده‌اند که من او را نیک شناسم و قدر دانش او را دانم و از علم نجوم اندکی داند ولیکن در احکام او را غلط افتاد، در این قِران که درآید، دلیل کند مردی آید و دعوی کند پیغامبری را و کتابی آورد و معجزه‌ای عجیب کند (...) و مزدک را تمنّی چنان افتاده است که مگر این مرد او باشد منبع: گات‌ها، یسنه‌هات ۲ - ۳۰ · گات‌ها، یسنه‌هات ۳ - ۳۰ · گات‌ها، یسنه‌هات ۱۱ - ۳۰ · در قلمرو وجدان، ص ۷۱ - ۷۲ · ترجمه همایون صنعتی زاده، ج ۱، ص ۲۶۴ - ۲۶۵ · ترجمه همایون صنعتی زاده، ، ص ۴۰ · مترجم: تیمور قادری، ص ۲۸ · یاد باری، یاداشت‌های پورداود در گاثاها، ص ۶۸ - ۶۹ · دستور زبان اوستایی، ص ۲۵ - ۳۰ · گات‌ها، ص ۵۴ · مری به ویس، دیانت زرتشتی، ترجمه فریدون وهمن، ص ۴۳ · مری به ویس، دیانت زرتشتی، ترجمه فریدون وهمن، ص ۶۸ - ۶۹ · پژوهشی در اساطیر ایران، ص ۱۵۸ - ۱۶۱ · ایران باستان، ص ۸۱-۸۲ · پژوهشی در اساطیر ایران، ص ۴۱ · بندهشن، ص ۴۸ · تاریخ مردم ایران، ج ۱، ص ۴۸۷ · ذبیح‌الله صفا، ص ۱۵۶ · پژوهشی در اساطیر ایران، ص ۱۱۳ · ژاک دوشن گیمن، دین ایران باستان، ص ۴۳ · پژوهشی در اساطیر ایران، ص ۱۵۹ · جای پای زروان، خدای بخت و تقدیر، ص ۸۹ - ۱۲۸ · ترجمه تیمور قادری، ص ۵۰ · مینوی خِرَد، ص ۴۱ - ۴۲ · مینوی خِرَد، ص۲۲ · سال سیزدهم، شماره یکم، ص ۲۵ · سال یازدهم، شماره سوم، ص ۳۱۳ · سیاست‌نامه، ص ۲۴۴ - ۲۴۵