حدیث فریقین: سرگذشت حدیث پیامبر

حالا ببینیم با حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چه کردند. آیا آن کارهایی که زورمندان امتهای گذشته با اصل کتاب آسمانی خود می‌کردند، در این امت هم زورمداران (یعنی خلفایی که حدیث مخالف با هوای نفسشان را تحمل نمی‌کردند)، با حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) کرده‌اند؟ اگر بخواهم شواهد همه مصادر را بگویم، وقت می‌گیرد. آیا شما هر چه از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌شنوید، می‌نویسید، در حالی که پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هم بشری است مانند همه افراد بشر و در حال غضب یا در حال رضا، حرفی می‌زند؟». یک جا هم از عمار خوشش آمده، فرموده: «عمار مع الحق» ؛ آن وقت، این چه کاری است که شما همه اینها را می‌نویسی؟! (پس قریش در زمان پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هم دیگران را از نوشتن حدیث ایشان، نهی می‌کردند). (مقاله «منع تدوین حدیث»، محمد علی مهدوی راد). فرمود: «ا کتب فوالذی نفسی بیده ما خرج من فی الا حق». پس منع نشر حدیث از زمان پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) شروع شده است. ۷. ۱ - درخواست قلم و دوات پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در مرض وفاتش گفت: «ائتونی بدوات و قرطاس اکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده». واقعا عجیب است. برای هیچ پیامبری این پیشآمد، روی نداده است. عمر در آنجا شعاری داد که ۱۳۳سال، این شعار ماند: «حسبنا کتاب الله»! پس از خواهش پیامبر، بین صحابه ، سر و صدا شد. خواستند بروند قلم و دوات بیاورند. عمر دید الآن می‌آورند و نوشته می‌شود؛ گفت: «ان الرجل لیهجر». این، جنگ با حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. گفتند: برویم بیاوریم. پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: «او بعد ماذا؟. .. پس از چنین حرف و حدیثی؟». کسی که در روی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بگوید: «او هذیان می‌گوید»، بعد از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هم می‌تواند سه چهارتا از آن شهود کذایی بیاورد تا شهادت بدهند که پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در حال احتضار، هذیان می‌گفته و چنان چیزی نگفته و ننوشته است. این بود که رسول خدا فرمود: «قوموا عنی لاینبغی عند نبی التنازع». بعد از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) واقعا درد آور است. این، سیاست مکتب خلفاست. حق هم داشتند این طور بگویند. اگر احادیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود، آنها دیگر نمی‌توانستند خلافت کنند. باید جلوگیری می‌کردند. ۷. ۲ - تبلیغ کامل نکته‌ای که ناگفته ماند، اینکه پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هر آیه‌ای که نازل می‌شد، به هر کس آن را تبلیغ می‌کرد، بیانی را هم که از جانب خدا بر او وحی شده بود، برای وی می‌گفت؛ تبلیغ کامل می‌کرد. تبلیغ پیامبر خاتم، ناقص نبود. اگر می‌فرمود: «اقم الصلاة لدلوک الشمس»، . این با وحی غیر بیانی آمده بود. در کنار این وحی، جبرئیل گفته بود که طریقه وضو گرفتن، چنین است و طریقه نماز، چنین. این از چیزهای مهمی است که بیان می‌کنم و گره‌هایی را در شناخت حدیث، باز می‌کند. مثلا وقتی آیه نازل می‌شد که: «والشجرة الملعونة»، پیامبر به او می‌فرمود که اینها بنی امیه هستند. بدین گونه، مصاحف صحابه، با بیانی که از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در تفسیر قرآن شنیده بودند، نوشته می‌شد. دقیقا یادم نیست. یعنی پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ده آیه ده آیه به ما تعلیم می‌کرد، «حتی نعلم فیها من العلم والعمل». مثلا اگر از داستان پیامبران ذکری گذشته بود، داستان آن پیامبر را می‌گفت؛ یا اگر آیه مربوط به قیامت بود، این را که روز قیامت چگونه است، بیان می‌فرمود. اگر درباره احکامی مانند وضو و نماز و تیمم بود، عمل را یاد می‌داد. پس پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هیچ آیه قرآنی را تبلیغ نفرموده، مگر آنکه وحی بیانی هم با آن بوده است و همراه آن به امت، ابلاغ شده است. ۷. ۳ - مخالفت وحی با سیاست خلفا وحی بیانی، همان حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای ماست. این وحی‌های بیانی پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، مخالف با سیاست خلفا بوده است. ؛ در شان نزول این آیه . خوب، این با سیاست خلفا درست درنمی آید؛ یکی دوتا هم نیست. پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، دو نوشته قرآنی داشت: یکی آنچه که هر کسی می‌شنید و همه صحابه می‌نوشتند؛ دیگری آنچه بر پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نازل می‌شد و آن حضرت هر یک از صحابه کاتب را که در دسترس بودند، می‌طلبید و آن وحی قرآنی و وحی بیانی (هر دو) را در هرچه که داشتند، می‌نوشتند. من تا ۲۸ کاتب وحی در تاریخ نبی اکرم دیده‌ام؛ نه اینکه اینها کتاب النبی باشند. کاتب پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) غیر از علی (علیه‌السّلام) کسی نبوده است. بلکه اینها کسانی بودند که پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آنها را برای نوشتن وحی می‌طلبید و هر کدام از آنها آنجا حاضر بود، برای رسول خدا می‌نوشت. وحی الهی، گاهی روی تخته یا کاغذ نوشته می‌شد؛ گاهی روی پوست؛ گاهی روی کتف گوسفند و گاو و شتر. این نوشته‌ها در خانه پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود. ۷. ۴ - وصیت پیامبر به علی پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به علی (علیه‌السّلام) وصیت کرد که وقتی از کفن و دفن من فارغ شدی، اینها را جمع آوری کن. جمع کردن اینها هم این طور بود که حضرت امیر(علیه‌السّلام) تخته‌ها و پوستها را سوراخ می‌کرد و از میانشان نخ می‌دوانید. ایشان این کار را از صبح چهارشنبه شروع کرد (چون تجهیز پیامبر اکرم تا شب چهارشنبه طول کشید) و صبح جمعه به اتمام رساند. سپس با کمک قنبر ، این مصحفی را که در آن، تمام قرآن و تمام وحی بیانی بود، به مسجد پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برد. خلیفه بشوند. خلفا رو به روی امیرالمؤمنین ایستادند وگفتند: «ما قرآن گرد آورده تو را لازم نداریم. ما قرآن داریم». راست هم می‌گفتند و قرآن (وحی قرآنی) را داشتند. کتاب جدیدی که روایات ما می‌گویند حضرت حجت عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف می‌آورد، این است. ۷. ۵ - برخورد با حدیث پیامبر حال ببینیم که با حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چه کردند. عمر، آن قرآن را نزد حفصه گذاشت و شروع کرد به منع کردن از نشر حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). عمر با حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چه کرد؟ اولا از روایت حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) منع کرد. به عنوان مثال، سه نفر در خارج مدینه ، حدیث روایت می‌کردند. آنها را به مدینه آورد و حبس کرد و اجازه نداد از مدینه خارج شوند. گفت: «می‌دانید برای چه شما را بدرقه کردم؟». گفتیم: «برای اینکه ما صحابی پیغمبریم». گفت: «وان مع ذلک لحاجة الی قریة لهم دوی بالقرآن کدوی النحل لاتشغلوهم بحدیث رسول الله». نوشته‌اند که از قره درباره حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌پرسیدند. می‌گفت: «عمر، نهیمان کرده است». ثانیا منع کرد که کسی تفسیر قرآن بپرسد. فقط به چند نفری در مدینه اجازه داد تا حدیث روایت کنند. این چند نفر، عبارت بودند از: ‌ام المؤمنین عایشه (که من در جلد دوم «احادیث‌ام المؤمنین عائشة» ثابت کرده‌ام کسی در تاریخ اسلام به قدر او بر پیامبر خدا دروغ نبسته است) و کعب الاحبار یهودی (که وقتی بیت المقدس فتح شد، می‌خواست به آنجا برود. عمر، او را در مدینه نگه داشت و سخنران رسمی دربار خلافت شد). چند نفر دیگر هم بودند که به آنها اجازه داده بود و حدیث روایت می‌کردند. سایر صحابیان را از نقل حدیث پیامبر، ممنوع کرده بود. تمیم داری که از راهبان نصارا بود، سخنگوی رسمی قبل از نماز جمعه شان بود. اینها حدیث روایت می‌کردند و کس دیگری در زمان عمر، حق حدیث روایت کردن نداشت. ثالثا تفسیر قرآن را هم منع کرده بود. ۷. ۶ - جریان صبیغ بن عسل این داستانی که می‌آورم، در چند کتاب اهل سنت هست و من در «معالم المدرستین» ذکر کرده‌ام. کسی به نام صبیغ بن عسل تمیمی از اشراف قبیله تمیم بود که در اسکندریه قرآن تفسیر می‌کرد و از اصحاب پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که در آنجا بودند، تفسیر قرآن می‌پرسید. عمرو عاص ، عمر را خبر کرد. عمر گفت: «او را نزد من بفرستید». عمر، او را نشاند و با عذق (خوشه خرمایی که خرمایش را کنده باشند) که نزدش بود، آن قدر به سر او زد که وقتی بلند شد، خون از دامن پیراهن عربی اش به زمین می‌چکید. برای بار دوم هم عمر، او را طلبید. این دفعه او را روی زمین خوابانید؛ صد تازیانه به پشت او زد که وقتی بلند شد، از پشتش خون جاری شده بود. دفعه سوم که او را آوردند، گفت: «یا امیرالمؤمنین! ان کنت قاتلی فقتلا جمیلا؛ می‌خواهی مرا بکشی، خوب، آرام بکش»! به مسجد که وارد می‌شد، از گردش پراکنده می‌شدند. آنجایی که در مسجد می‌ایستاد، کسی پهلوی او نمی‌ایستاد. پس این چنین از نشر حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) جلوگیری کردند. از این بالاتر هم هست.... خوب، اصحاب نمی‌دانستند که چه کار می‌خواهد بکند. از صحابه، هر که حدیث از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)نوشته بود، آورد. وقتی آوردند، همه را در آتش سوزانید. پس احادیث پیامبراکرم به این صورت جمع شد که از حدیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، آنهایی ماند که عایشه و تمیم داری و کعب الاحبار ، شفاها روایت می‌کردند. البته برایش معین کرده بودند چه حرفهایی بزند؛ غیر از تفسیر آیاتی که درباره جهنم و بهشت و اینها بود، چیز دیگری نمی‌گفت. این، رفتار عمر بود با احادیث مکتوب. دیگر چیزی از احادیث پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نمانده بود، مگر آنهایی که نزد صحابه، در مصاحف (یعنی قرآنهای با تفسیر) بود. در باره جمع آوری قرآن در جلد دوم «القرآن الکریم و روایات المدرستین» نوشته‌ام که عمر، قرآنی دید که در حاشیه اش بیان پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)است؛ آنجا را با قیچی برید؛ حدیث پیامبر (وحی بیانی) را جدا کرد که نماند. عمر که مرد، عثمان، آن قرآن بی وحی بیانی (قرآن جمع آوری شده بی تفسیر) را از حفصه گرفت و دستور داد هفت نسخه از روی آن نوشتند و شش نسخه از آن را به مکه ، یمن ، دمشق ، حمص ، کوفه و بصره فرستاد. یک نسخه را هم در خود مدینه نگاه داشت. قرآنی را که آوردند (نسخه حفصه)، غلط املایی داشت. عثمان گفت: «فیه لحن ستقیمه العرب بالسنتها». معنای این جمله، درست فهمیده نشده است. لحن، یعنی غلط املایی. مسلمانها آن غلطهای املایی را هم تا امروز نگاه داشته‌اند. این قرآنی که امروز بین مسلمانها هست، همان قرآنی است که عثمان استنساخ کرده است. این که گفته‌اند عثمان قرآن را جمع کرده، من ثابت کرده‌ام که اشتباه است. قرآن در زمان پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)با وحی جبرئیل جمع شده است: «ان علینا جمعه و قرآنه... ثم ان علینا بیانه». . منبع: السنن ابی داوود، ج۳، ص۳۱۸ · ج۵، ص۱۹۷ · کنز العمال، ج۱۳، ص۵۳۹ · علوم حدیث، ش۵، ص۸ · ج۳، ص۳۱۸ · صحیح مسلم، ج۵، ص۷۶ · صحیح بخاری، ج۶، ص۹ · صحیح بخاری، ج۴، ص۳۱ · صحیح بخاری، ج۱، ص۳۴ · تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۷۸ · ج۳۸، ص۴۶۶ · صحیح بخاری، طبع البغا، ج۴، ح۴۱۰۹ · صحیح بخاری، طبع البغا، ج۶، ص۱۳۷ · حجرات/سوره۴۹، آیه۲ · المستدرک علی الصحیحین، ج۱، ص۱۸۳ · الدر المنثور، ج۲، ص۱۵۲ · ج۵، ص۱۴۰ · الدر المنثور، ج۲، ص۷۴۵ · قیامت/سوره۷۵، آیه۱۷