حرکت جوهری: حرکت جهان در ذات و جوهر

چنان‌که پیش‌تر گفته شد، هر موجود عینی در تفکر مشائی جوهر به‌شمار می‌آید و حرکت، حالتی است که عارض جوهر می‌گردد، و ازاین‌رو، در عرض روی می‌دهد. به‌بیانی دیگر، جوهر این جهان، چنان‌که مشاهدۀ ما گواهی می‌دهد، همواره ثابت است و تغییر در عرضهای آن است. اگر غیر از این بود، بنابر این مشرب، چگونه شناخت ما از چیزها و انسانها و جانوران، ثابت باقی می‌ماند؟ مثلاً کوهی که در برابر ما ست، نه‌تنها در طول عمر ما تغییری نمی‌کند، بلکه به‌گواهی پیشینیان ما، همواره در همین‌جا و همین‌طور بوده است؛ و یا فردی را که ما سالها پیش دیده‌ایم، چون اکنون هم ببینیم او را به جا می‌آوریم، و این نیست مگر آنکه جوهر او ثابت مانده است و تنها عرضها در او تغییر کرده‌اند. به‌عقیدۀ او، جهان در ذات و جوهر خود تماماً در حرکت است و حرکت در عرضها نیز به تبعیت از حرکت در جوهر پدید می‌آید؛ در واقع حرکت نحوی از وجود است که در آن شیء تدریجاً از قوه به فعل خارج می‌شود و این تدریج به کمک حس دریافت شدنی است، و چون وجود ماهیتی ندارد تعریف حرکت نیز به حد ممکن نیست، زیرا حد به‌ ماهیت تعلق می‌گیرد نه به وجود . منبع: درر الفوائد، ج۲، ص۲۰۲