حضرت عباس (علیه‌السّلام): نکته

یکی از شخصیت‌های برجسته‌ای که از نقش‌آفرینان اصلی وقایع عاشورا بود و صحنه‌های جاودانه‌ای از وفاداری و جانبازی در راه دفاع از حجت خدا و اطاعت از فرمان امام خویش به یادگار گذاشت، حضرت عباس بن علی (علیه‌السّلام) است. شهادت چنین شخصیت بزرگی، از مصائب مهم و از رویدادهای بزرگ روز عاشورا بود. گرچه چگونگی مبارزه و شهادت عباس بن علی (علیه‌السّلام) را برخی مورخان و مقتل‌نویسان، با تفاوت‌هایی گزارش کرده‌اند، ما در اینجا سعی می‌کنیم با ترکیب و ترسیم مجموع گزارش‌ها، کیفیت مبارزه و شهادت این شهید والامقام را به گونه‌ای منطبق با منابع متقدم، و به ترتیب حوادث ارائه کنیم. هنگامی که چشم فرزندان ام‌البنین به امان‌نامه افتاد گفتند: سلام ما را به دایی‌مان برسان و بگو ما نیازی به امان شما نداریم، امان خدا از امان‌زاده سمیه بهتر است. بنا به روایتی شمر- که خود نیز از قبیله بنی‌ کلاب بود- پشت خیمه‌ها آمد و بانگ برآورد کجایند خواهرزادگانم؟! و چه می‌خواهی؟ آنان او را ناسزا داده گفتند: خدای لعنت کند تو و امان‌نامه‌ات را! آیا چون دایی ما هستی ما را امان می‌دهی؟! ولی فرزند رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در امان نباشد؟ آیا به ما فرمان می‌دهی از ملعون و ملعون زاده‌ها اطاعت کنیم؟ شمر خشمگین گشت و از آنجا دور شد. هر آینه پدرت براى چنین روزى تو را ذخیره نموده بود. وی عرض کرد: چرا چنین کنیم؟ آیا برای این‌که پس از تو زنده بمانیم؟ خداوند هیچ‌گاه آن روز را نیاورد و به ما نشان ندهد! به همین مناسبت، یکی از القاب او «سقا» بود. (مصراعی از رجزهای حضرت عباس (علیه‌السّلام) که به زودی خواهد آمد. انی انا العباس اغدو بالسقا مؤید این امر است.) شهادت او نیز با سقایی او پیوند داشت، زیرا سرانجام، او در راه تهیهٔ آب و در نزدیکی فرات به درجهٔ شهادت رسید. آنان رفتند و مشک‌ها را پر کردند. هنگام بازگشت، عمرو بن حجاج زبیدی و یارانش که نگهبان فرات بودند، مانع آب بردن آنان شدند. حضرت فرمود بلى. آن‌گاه حمله کرد و آنان را از کنار آب دور کرد، امام و یارانش از آب نوشیدند. یاران یکی پس از دیگری به میدان مبارزه شتافتند. آنان همگی به میدان نبرد رفتند و کشته شدند. ولى شمارى دیگر نسبت این کلام را به آن حضرت اتهامى دروغین مى‌دانند که دشمن به قصد مخدوش ساختن ساحت مقدس آن بزرگوار جعل کرده است. از این‌رو برخى گفته‌اند« أَرِثَکُم» در متن عربى اشتباه مى‌باشد و در اصل« أُرْثِیکُم»(به سوگتان نشینم) مى‌باشد. امام و برادرش عباس (علیه‌السّلام) در صدد تهیهٔ آب برآمدند باهم وارد میدان جنگ شدند و به سمت فرات حرکت کردند. ) گفت: وای برشما، میان او و آب حایل و مانع شوید و نگذارید او به آب دسترسی پیدا کند. (در برخی گزارش‌ها آمده است که بنی کلاب، بین او و آب مانع شدند. (راوی گوید: به خدا سوگند، چیزی نگذشت که خداوند، عطش را در جان آن مرد ریخت، هرچه می‌نوشید. سیراب نمی‌شد، به گونه‌ای که برای تسکین وی آب را برای او خنک می‌کردند و شکر در آن می‌یختند، کاسه‌ها پر از شیر بود و کوزه‌ها پر از آب، اما او می‌گفت: «وای بر شما، به من آب بدهید که تشنگی مرا کشت». کوزه یا کاسه‌ای را به او می‌دادند که برای سیراب کردن اهل خانه بس بود. آب آنها را می‌نوشید و چون از دهان خویش بر می‌داشت، لحظه‌ای دراز می‌کشید. آنگاه باز می‌گفت: «وای برشما، آبم بدهید که تشنگی مرا کشت»؛ و چیزی نگذشت که شکمش همچون شکم شتر مرده ترکید. آن مرد (از نفرین امام) خشمگین شد، و تیری رها کرد که بر گلوی حضرت اصابت کرد. آنگاه گفت: «خدایا، به درگاهت شکایت می‌کنم از آنچه با پسر دختر پیامبرت می‌کنند». (اللهم انّی اشکو الیک ما یفعل بابن بنت نبیک. ) آن‌گاه در حالی که عطش او شدت یافته بود، به جایگاهش بازگشت. ۷. ۸ - رجزخوانی حضرت عباس (علیه‌السّلام) (که از برادرش جدا شده بود) به تنهایی با آنان جنگید. از جمله این قبور قبر حضرت خدیجه است. ) ( حطیم ، مکانی است بین در کعبه و رکن حجرالاسود ، که از شریف‌ترین مکان‌ها در مسجدالحرام است و چون مردم بر اثر ازدحام برای طواف و نماز در آنجا به یکدیگر فشار می‌آورند. حطیم» نامیده شده است. من عباس هستم و هر بامداد، کارم سقایی است. آن روز که با شر روبه‌رو گردم، از آن نمی‌هراسم». در این هنگام زید بن ورقاء جهنی ، (مورخان نام این شخص را به دو شکل دیگر نیز ضبط کرده‌اند. از جمله: الف: زید بن رقاد جنبی. ب: یزید بن زیاد حنفی.) پشت درخت نخلی کمین کرد. حکیم، ضربتی بر دست راست عباس (علیه‌السّلام) وارد کرد. در این زمان حکیم بن طفیل طائی پشت نخلی کمین کرد و ضربتی بر دست چپ او وارد کرد. آنان با ستمکاری، دسمت چپ مرا قطع کردند، پروردگارا، آنان را به آتش (دوزخ) وارد کن». ب) حرملة بن کاهل اسدی . ج) یزید بن زیاد حنفی . د) حکیم بن طفیل البته او «حکم بن طفیل» نوشته است. ) و بدین‌گونه او پس از کشتن گروهی از دشمن، به شهادت رسید. آیا بهترین پیامبران درباره ما به شما سفارش نکرد؟ آیا ما از نسل پیامبر تایید شده از جانب خداوند نیستیم؟ مگر نه آنکه زهرا (سلام‌الله‌علیهم) مادر من است نه شما؟ با جنایتی که مرتکب شدید، گرفتار لعنت خواری شدید، و حرارت آتش افروخته را خواهید چشید». (جفا کردید بر من قوم بدکار خلاف قول پیغمبر به رفتار مگر خیر رسل ما را سفارش نکرد و ما نه‌ایم از نسل مختار مگر زهرا نه مام خاص من هست مگر جدم نه خیرالخلق ابرار شما ملعون و رسوا زین جنایات به زودی واصل نار شرر بار) جدا شدن دو دست حضرت عباس (علیه‌السّلام) از تن، در روایتی از امام سجاد (علیه‌السّلام) ، تایید شده است. «خدا عباس، پسر علی را رحمت کند که ایثار کرد و خوب امتحان و آزمایش داد و جانش را فدای برادرش کرد، تا آنجا که دو دستش (از تن) جداشد...» بنابر برخی گزارش‌ها، حُکیم بن طفیل، پس از به شهادت رساندن حضرت عباس (علیه‌السّلام) لباس او را به غارت برد. منبع: الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۵۶ · تاریخ طبری، ج۵، ص۴۱۵ · ابصار العین، ج۱، ص۵۸ · الملهوف، ج۱، ص ۱۴۹ · تاریخ طبری، ج۵، ص۴۱۶ · کبریت احمر، ج۱، ص۳۸۶ · تاریخ طبری، ج۵، ص۴۱۹ · نسب قریش، ص۴۳ · تاریخ طبری، ج۵، ص۴۱۲ · المحاسن و المساوی، ج۱، ص۹۶ · تاریخ طبری، ج۵، ص۴۴۶ · اخبار الطُّوال، ج۱، ص۲۵۷ · تاریخ طبری، ج۵، ص۴۴۸- ۴۴۹ · مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۸۸ · العباس علیه‌السلام، ج۱، ص۱۸۳ · العباس علیه‌السلام، ج۱، ص۱۸۶ · الارشاد، ج۲، ص۱۰۹ · الثاقب فی المناقب، ص۳۴۱ · الاخبارالطوال، ص۲۵۷ · مقتل الحسین، ج۲، ص۱۰۴ · الفتوح، ج۵، ص۱۱۷ · ابن نما حلی، مثیر الاحزان، ص۷۱ · الامالی، مجلس۳۰، ص۲۲۶ · تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۴۵۰ · تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۴۴۹-۴۵۰ · حرمین شریفین، ص۱۰۰ · معجم البلدان، ج۲، ص۲۷۳ · ج۳، ص۲۵۶ · شرح الاخبار، ج۳، ص۱۹۳ · ج۱، ص۲۳، تحقیق، حسینی جلالی، محمدرضا · ج۴، ص۳۷۶ · الارشاد، ج۲، ص۱۰۹-۱۱۰ · ج۱، ص۷۵ · بلاذری، انساب الاشراف، ج۳ ص۲۰۱ · شرح الاخبار، ج۳ ص۱۹۱ · الاختصاص، ص۸۲ · شیخ طوسی، رجال شیخ طوسی، ص۱۰۲ · اعلام الوری بأعلام الهدی، ص۴۶۸ · الفتوح، ج۵، ص۱۱۴ · سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ص۱۷۰ · مقتل الحسین، ج۲، ص۳۴ · الخصال، ص۶۸، ذیل حدیث شماره ۱۰۱ · شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، ج۳، ص۱۹۱