حق اختصاص: احکام حق اختصاص

چنانچه مالی از مالیت بیفتد- مانند حیوان مملوکی که به هلاکت برسد- حق اختصاص آن برای مالک باقی است و کسی نمی‌تواند بدون اجازه وی در آن تصرف کند؛ لیکن در صورت تصرف، ضمانی متوجه تصرف کننده نخواهد بود. حق اختصاص قابل اسقاط است و پس از اسقاط، دیگران می‌توانند در آن تصرف کنند؛ و نیز قابل انتقال قهری به دیگری از راه ارث است؛ لیکن در فرضی که متعلق حق اختصاص- به جهت بی ارزشی و نجاست - مالیت نداشته باشد و یا شرعاً قابل تملّک نباشد، در اینکه صلح بر آن- در ازای پرداخت مبلغی- یا عوض قرار دادن آن در معاملات ، جایز و صحیح است یا نه، اختلاف است. حق اختصاصِ حاصل از احیا و تحجیر قابل نقل و انتقال است. البته در قرار دادن آن به عنوان بها (ثمن) در بیع اختلاف است. و در جایز بودن اینکه ثمن، حقی باشد که قابل اسقاط و غیر قابل نقل باشد، مانند حق خیار و حق شفعه اشکال است.» حق اختصاصِ حاصل از پیشی گرفتن در موقوفات عام ، مانند مسجد یا اماکن عمومی از قبیل بازار ، راه و خیابان ، نه قابل انتقال قهری از راه ارث است و نه قابل نقل اختیاری؛ در صحت وصیت به چیزی، برخورداری وصیت کننده از حق اختصاص نسبت به آن کفایت می‌کند. از این رو، وصیت کردن نسبت به سگی که قابل آموزش دیدن برای شکار است- بنابر قول به عدم صحّت تملّک آن- صحیح م. ب.. چنان که به قول برخی، شرط صحت وقف ، ملکیت نیست، بلکه داشتن حق اختصاص به آن نیز در صحت وقف کفایت می‌کند. بنابر این، وقف کردن زمین سنگ چینی (تحجیر) شده نیز صحیح است. به بیان دیگر «در وصیت تملیکی در موصی به شرط است که مال باشد یا حقی باشد که قابل انتقال است مانند حق تحجیر و حق‌ اختصاص‌.» کسی که مالی را غصب کرده و سپس آن مال در دست او از مالیت افتاده- مانند کسی که کوزه‌ای را غصب کرده و کوزه از دستش افتاده و شکسته است- ضامن بدل مال ( عین یا قیمت آن) است؛ لیکن در اینکه پس از پرداخت بدل به مالک ، حق اختصاص نسبت به مالِ از مالیت افتاده برای غاصب ثابت است یا برای مالک، اختلاف است. منبع: مصباح الفقاهة ج۱، ص۱۴۳ · ماوراء الفقه ج۳، ص۳۸۰ · مائة قاعدة فقهیه ص۳۷ · کتاب المکاسب ج۱، ص۱۰۶ · بلغة الفقیه ج۱، ص۱۷ · کتاب المکاسب ج۳، ص۸-۹ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۴۸، کتاب البیع، القول فی شروط العوضین، الاول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · حاشیه بر رساله ارث ص۲۶ · ماوراء الفقه ج۳، ص۲۴۰-۲۴۱ · الوصایا والمواریث ص۹۴ · تکملة العروة الوثقى ج۲، ص۲۰۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۰۴، کتاب الوصیة، مسالة۱۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · مصباح الفقاهة ج۳، ص۲۲۴