دکترین
حق در قرآن: حوزه معنایی معرفتشناسانه
واژه حق، در دلالتی معرفتی، وصفی است برای عقیده. از این وجه، حوزه معنایی دیگر حق در قرآن، در زمینه عقیده و فعل انسان است. در آیات متعدد، عقیده مطابق با واقع، حق نامیده شده است. در این معنا حق مقابل « ظن » و « ضلال » قرار میگیرد. مثال معروف حق و باطل در آیه ۱۷ سوره رعد بیان میکند که موضع انسانها در برابر حقیقت متفاوت است؛ برخی حق بودنِ حقایقی چون قرآن را درمییابند و برخی نسبت به آن کور و چشم بستهاند. مطابق این تمثیل ، از آبی که خدا از آسمان فرو میفرستد، دشتها به قدر خود مقداری از آب را در خود روان میکنند و کف زائد را سیل میبرد.
همچنین زیورآلاتی که در آتش گداخته میشود، مادّه خالصی دارد که باقی میماند و پسماندههایی که بیفایده است. در این تمثیل، ویژگی مهم و مؤکد حق، ثبات و منشأ آثار بودن است و خصوصیت باطل، ظاهرنمایی و بیثمری است. به همین ترتیب، در عالم هستی، موجودی حق است که ثابت باشد و هرچه ناپایدار و میرا باشد، از این جهت، باطل است. بر این اساس، اگر انسان معتقد به چیزی باشد که وجود خارجی ندارد، یا برای موجودات، خواص وجودیای فرض کند که فاقد آن باشند، مانند استقلال یا بقا برای موجودات ممکنالوجود ، یا اعتقاد به تجسد یافتن خدا در شخص انسانی، این عقاید باطل است. ۳.
۱ - عالمان به حق قرآن افراد خاصی را به عنوان کسانی که حق (به طور خاص، حق بودنِ قرآن) را در مییابند، معرفی کرده است: کسانی که از جانب خدا به ایشان علم داده شده، صاحبان خردهای ناب، برخی از اهل کتاب ، و مؤمنان . این افراد به احوال اشک ریختن از سر معرفت حق، ایمان آوردن، نرمدلی و دارا بودن بصیرت ، وصف شدهاند. ظاهرا تعبیر «بِغَیرِالحقّ» در توصیف برخی افعال انسانها از همین باب است؛ افعالی چون غلوّ در دین، بَغیْ ( ظلم )، بیرون راندن مؤمنان از سرزمینشان و فَرَح.
تعبیر «یا اَیها النّاسُ اِنَّما بَغیکُم عَلی اَنفُسِکُم» در آیه ۲۳ سوره یونس ، و تأکید بر اینکه عذاب قوم مستکبر عاد در آخرت خوارکنندهتر از عذاب دنیوی آنهاست، دلالتی ضمنی است بر اینکه اینگونه اعمال، انسانها را به هدف و غایتی که در پی آناند نمیرساند. چون در عالم وجود، حقِ مطلق فقط خداوند است و تنها اوست که به سوی حق هدایت میکند و دستیابی انسان به حقیقت در اندیشه و کردار، جز با پیروی از دین حق میسر نیست. دین حق، که همان اسلام است، به دلیل موافقت با فطرت و سنّت تکوین ، انسانها را در دنیا و آخرت به سعادت میرساند و به اراده الهی سرانجام بر همه ادیان چیره میگردد. ۳.
۳ - پیروزی حق بر باطل قرآن در آیات متعدد، به تمثیل یا به تصریح، از پیروزی نهایی حق بر باطل خبر میدهد و انسانها را از معارضه با حق، کتمان حق، در هم آمیختن حق و باطل و تکذیب حق بازمیدارد. ۳.
۴ - تواصی به حق چون گاهی حق، مدتی پوشیده میماند و مهلت دادن به باطل از سنّتهای الهی است و غلبه ظاهری باطل و دشواری التزام به حق ممکن است به یأس و تردید اهل حق بینجامد، در آیات متعدد، فرمان صبر به پیامبر، با تأکید بر حق بودن وعدههای الهی قرین گشته و تواصی به حق، در کنار تواصی به صبر، از صفات مؤمنان شمرده شده است.
منبع: ذیل واژه، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ش) · انبیاء/سوره۲۱، آیه۲۴ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۲ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۷۱۹ · ذیل سوره رعد، آیه ۱۷، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد ۱۳۶۵ـ۱۳۷۶ش · ذیل سوره رعد، آیه ۱۷، چاپ احمد حبیب قصیرعاملى، بیروت (بیتا.) · ذیل سوره رعد، آیه ۱۷ · ج۱، ص۳۰۳، چاپ مجید هادیزاده، تهران ۱۳۸۳ش · بقره/سوره۲، آیه۱۴۴ · مائده/سوره۵، آیه۸۳ · مائده/سوره۵، آیه۷۷ · فصلت/سوره۴۱، آیه۱۶ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۵ · توبه/سوره۹، آیه۲۹ · ذیل سوره توبه، آیه ۲۹ · توبه/سوره۹، آیه۳۳ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۷ · بقره/سوره۲، آیه۴۲ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۴ · روم/سوره۳۰، آیه۶۰ · عصر/سوره۱۰۳، آیه۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
