حقیقت شفاعت: مفهوم شفاعت و شفیع

یکی از معانی شفاعت در قرآن این است که هیچ علت و سببی بدون اذن خداوند ، مؤثر نمی‌گردد، و تأثیر آن‌ها در گرو خواست و اذن الـهی است، علـت این‌که به این نحوه از تأثیر «شفـاعت» و به خود علل طبیعی « شفیع » می‌گویند این است که در گذشتـه گفته شد که شفـاعت به معنی «جفت» در برابر «تاق» است و چون تأثیر علل طبیعی متوقف بر اذن خدا و اراده حکیمانه اوست، در این صورت با ضمیمه گشتن علل طبیعی به اراده و اذن الهی، معلول تحقق یافته و در صحنه هستی وجود پیدا می‌کند. ۲. ۱ - آیه‌ای در قرآن در تمام قرآن تنها در یک مورد به این نحوه از شفاعت اشاره شده است، آن‌جا که می‌فرماید: «اِنّ ربّکم اللهُ الّذی خَلق السّماواتِ و الارضِ فی سِتّهِ ایّام ثُمّ اسًتوی علَی العرشِ یْدبّرْ الامرُ ما من شفیعٍ الاّ من بعدِ اِذنِهِ ذلکم اللهُ رُبّکُم فَاعًبدوهْ اَفلا تَذَکّرون»؛ «پروردگار شما خدایی است که آسمان‌ها و زمین را در شش دوره آفریده، سپس بر عرض قدرت مستولی گردید، امور جهان آفرینش را تدبیر می‌کند، بدون اذن او شفیعی وجود ندارد، این است خداوند که پروردگار شماست، او را بپرستید، چرا متذکر نمی‌شوید»؟ ۲. ۲ - مراد از شفیع مقصود از لفظ «شفیع» در آیه همان علل و اسباب طبیعی است که در پرتو اراده و اذن الهی اثراتی از خود نشان می‌دهند، و هرگز بدون اراده حکیمانه و بدون استمداد از قدرت بی‌پایان وی، هیچ سببی و علتی نمی‌تواند مبدأ اثری گردد. گواه بر این‌که: مقصود از «شفیع» در آیه همان نظام علل و اسباب است، همان لفظ «یدبرالامر» است که بلافاصله پس از آن می‌فرماید: «ما مِن شفیعٍ اِلا مِن بُعدِ اِذْنِه». و در نتیجه معنی آیه این می‌شود که تدبیر جهان خلقت و رهبری مجموع جهان به سوی کمال با اوست، و هرگز در تدبیر جهان برای او شریکی و انبازی نیست. ۲. ۳ - تفسیر آیه این‌که می‌گوییم جهان آفرینش براساس علیت و معلولیت آفریده شده و هر پدیده‌ای برای خود علتی دارد، نه به آن معنی است که علل طبیعی در انجام وظایف خود مستقل بوده، و بدون استمداد از قدرت مطلقه خدا ، و بدون اذن و مشیت او، کار نمی‌کنند، و اثر نمی‌بخشند؛ بلکه تأثیر این علل و اسباب، به اداره و اذن و استمداد از قدرت بی‌پایان او بستگی دارد. ب. ت. ب. معنایی که برای آیه نمودیم، آیه مورد بحث از ادله شفاعت به معنی معروف خارج می‌گردد و لذا در گذشته یادآور شدیم که ممکن است بگوییم این آیه مربوط به شفاعت اصطلاحی نیست. چیزی که ما را به انتخاب این معنی که کمتر مفسری به آن توجه نموده، وادار ساخته است جمله‌هایی است که در آیه وجود دارد: ۲.۳. ۱ - مرتبه اول در مرتبه اول در آغاز آیه، از خلقت زمین و آسمان‌ها در شش دوره سخن به میان آمده است. به عبارت روشن‌تر موضوع سخن، آفرینش آسمان‌ها و زمین است و چنین موضوعی با مسئله شفاعت که مربوط به تکالیف الهی و وظایف بندگان و نحوه فرمان‌برداری آن‌هاست، چندان تناسبی ندارد. هرگاه در آیه سخن از تشریع و تکلیف و موافقت و مخالفت بندگان در میان بود و سپس می‌فرمود: «مَا مِنْ شَفیعٍ الّا مِنْ بَعْدِ اذْنِه» در این صورت با سابقه‌ای که ذهن انسان از مسئله شفاعت دارد، حدس می‌زد که مقصود، شفاعت اولیای الهی در روز رستاخیز است. ولی اگر محور سخن امور تکوینی و مسائل مربوط به آفرینش جهان شد، در چنین زمینه‌ای فرمود: هیچ شفیعی کاری بدون اذن او انجام نمی‌دهد، باید گفت: مقصود «شفاعت تکوینی» و تأثیر علل طبیعی است که بدون اراده حکیمانه و خواست او منشأ اثر نمی‌گردند. ۲.۳. ۲ - مرتبه دوم در مرتبه دوم موضوع، گسترش تسلط خدا بر عرش قدرت مطرح شده است. تا تصور نشود که با خلقت زمین و آسمان‌های پهناور، زمام قدرت از دست خدا بیرون رفته است؛ بلکه هرچه آفرینش زمین و آسمان‌ها عظیم‌تر باشد، قدرت خدا بالاتر و وسیع‌تر می‌باشد، و وسعت جهان مانع از تسلط و احاطه تدبیر او نمی‌گردد؛ چنان‌که می‌فرماید: «ثُمَّ اسْتَوَی عَلَی الْعَرْش». ۲.۳. ۳ - مرتبه سوم در درجه سوم موضوع تدبیر جهان آفرینش به میان آمده، و خدا تدبیر نظام خلقت را از آن خود دانسته است. ب. ت. ب. این سه جمله که محور بحث در هر سه، نظام خلقت و مسائل تکوینی آفرینش است، ناچار باید جمله «مَا مِنْ شَفیعٍ الّا مِنْ بَعْدِ اذْنِه» را طوری معنی کرد که با جمله‌های پیشین متناسب باشد و معنای مناسب این است که بگوییم این‌که کاخ آفرینش براساس علل و اسباب برافراشته شده است، مانع از آن نیست که تدبیر جهان آفرینش مختص خدا و از آنِ او باشد؛ زیرا تأثیر هر یک از علل موقوف به اذن و اراده حکیمانه خداست و همگی مظهر اراده او و مجریان فرمان و دستورهای او می‌باشند و اعتقاد به چنین اسباب و علل مانع از آن نیست که بگوییم تعبیر جهان خلقت از آنِ خداست؛ زیرا همه جهان با تمام محتویات خود، با تمام علل و اسباب مادی و مجردش، زیر نظر یک مدبر می‌گردند و می‌چرخند و اگر هر علتی در رتبه خود مشغول کار و انجام وظیفه‌ای می‌باشد، آن نیز به اداره حکیمانه و خواست ازلی خداوند است. از این جهت مدبری جز او نیست. اوست که مدبر جهان است: «یُدَبِرُ الْاَمْر». پس تدبیرهای طبیعی و تکوینی به اذن و خواست اوست؛ یعنی «مَا مِنْ شَفیعٍ الّا مِنْ بَعْدِ اذْنِه» و اگر بنا باشد برای شفاعت تکوینی موردی نشان بدهیم، یکی از آن‌ها همین مورد است. منبع: یونس/سوره۱۰، آیه۳