حلف‌الفضول: وجه تسمیه

در وجه تسمیه حلف الفضول گفته‌اند چون حلف الفضول پس از حلف المطیّبین و احلاف منعقد شد و غیر از این دو پیمان و افزون بر آن‌ها بود، آن را چنین خواندند. نیز گفته شده است این پیمان را به دلیل فضل و برتری آن بر دیگر پیمانهایی که تا آن روز میان عرب سابقه داشت، و نیز به دلیل شرافت و فضیلت کسانی که آن را منعقد کردند، حلف الفضول نامیدند. این نام گذاری را به زبیربن عبدالمطلب، که از تیره بنی هاشم بود، نسبت داده و گفته‌اند وی این پیمان را برای آنان نوشت و اشعاری در این باره گفت. ۴. ۱ - وجوه دیگر در سبب نام گذاری وجوه دیگری نیز مطرح کرده‌اند که چندان مقبول نیست، از جمله گفته اند: در این پیمان سه تن به نام فضل (جمع آن: فُضول) حضور داشتند. هم پیمانان در حلف الفضول اموال زائد بر نیاز خویش (فُضول) را بذل کردند، آنان کاری را بر عهده گرفتند که بر آنان واجب و لازم نبود، نخستین بار مردانی از جُرْهُم، که نامهایشان مشتق از فضل بود، با یکدیگر هم پیمان شدند که از مظلوم حمایت کنند و حق او را بگیرند و این پیمان را، به پیروی از پیمان جرهمیها، حلف الفضول نامیدند. حلف الفضول شریف ‌ترین و بزرگوارانه ‌ترین پیمانی بود که تا آن روز میان عربها وجود داشت. ۴. ۲ - فرمایش پیامبراکرم از رسول اکرم حدیثی روایت شده است که پس از بعثت فرمود: ((همراه عموهای خود) در خانه عبدالله بن جدعان شاهد پیمانی بودم که اگر همه شتران سرخ موی را به من دهند، دوست ندارم به آن خیانت کنم و اگر امروز هم مرا به (مانند) آن دعوت کنند، می پذیرم). چون حلف الفضول برای حمایت و دادخواهی از مظلوم بر ضد ظالم بود، اسلام آن را تأیید و تثبیت کرد و حتی آن را محکم تر ساخت. جنگ فجار در شوال و حلف الفضول در ذیقعده روی داد. با این حال، پاره ای روایات، زمان بستن این پیمان را پنج سال پیش از بعثت یا در خردسالی پیامبر نوشته اند. منبع: ج۱، ص۵۳ـ۵۴، چاپ خورشید احمد فارق، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج۱۴، ص۱۳۰، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵۱۳۸۷/ ۱۹۶۵۱۹۶۷، چاپ افست بیروت · ج۱۵، ص۲۰۳، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵۱۳۸۷/ ۱۹۶۵۱۹۶۷، چاپ افست بیروت · ج۱، ص۱۸۷، چاپ خورشید احمد فارق، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج۱، ص۵۴، چاپ خورشید احمد فارق، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج۲، ص۱۸ · ج۲، ص۲۴، چاپ محمود فردوس عظم، دمشق ۱۹۹۶ـ۲۰۰۰ · ج۱، ص۵۲، چاپ خورشید احمد فارق، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج۱، ص۱۴۱ـ۱۴۲، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶ · ج۱، ص۲۱۰ · ج۱، ص۱۲۸، (بیروت) · ج۱، ص۵۳، چاپ خورشید احمد فارق، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵